Monday, October 20, 2008
Bản sắc Việt Nam trong tranh chép và mỹ thuật
abstract: khởi điểm từ một góc của thị trường tranh Việt Nam là khu chép và bán tranh chép ở Phú Nhuận, tác giả muốn phân tích để tìm ra các mã tính chất, sau chọn lọc trong quá trình mở rộng ra sẽ hình thành được hệ thống giá trị - bản sắc cho ngành Mỹ thuật Việt Nam đương đại
Thị trường tranh chép hiện đang chiếm một vị trí rất đáng kể đối với khách hàng không chỉ là người nước ngoài mà cả trong nước. Ðiểm qua các phòng chép và bán tranh chép ở khu vực quận Phú Nhuận (dọc đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa và Nguyễn Văn Trỗi) tôi cho rằng có thể chia lượng khách hàng thành đúng 3 phần bằng nhau, cho 3 nhóm khách gồm: 1). người Việt Nam, 2). Việt kiều, và 3). khách nước ngoài. Như vậy, cùng với các loại ấn bản, tranh chép có một ảnh hưởng lớn đến thị hiếu thị giác của người Việt, nhưng cho đến nay vẫn thường bị bỏ qua trong các phân tích, nhận định về Mỹ thuật Việt Nam.
Không ít giới bình luận cho rằng tranh chép không đáng được chọn để đưa vào danh sách các hiện vật đặc trưng cho nghệ thuật hình tượng (hoặc rộng hơn là visual art) của Việt Nam, vì - một trong những lý do chính - các tranh ấy chép từ những bản gốc đem đến từ thế giới khác, như là tranh cổ điển, tranh ấn tượng châu Âu, không mang tính sáng tác, thể hiện. Thế nhưng, nếu xét đến yếu tố người chép tranh không có cơ hội được ngắm nhìn bản gốc và tiếp nhận các kiến thức cơ sở, khoa học về kỹ thuật thể hiện lẫn hệ tư tưởng, thì công việc chép tranh của anh/chị ta gần như là hoàn toàn xây dựng lại từ ban đầu. Người chép tranh thể hiện lại bức tranh gốc bằng những kỹ thuật mà bản thân nắm vững, ví dụ như vẽ lại Mona Lisa của Leonard de Vinci lên rèm trúc, thêu Hoa hướng dương của Van Goh lên vải, dùng bút pháp ghồ ghề để tái hiện Mùa thu vàng của Levitan trong sơn dầu. Ở đây rõ ràng văn hóa đã được tái hiện, hoặc nói chính xác hơn, là đã tiến hóa (evolution - theo cách nhìn của ngành memetics [1]). Trường phái hội họa của các danh họa thế giới được giao phối với các kỹ thuật và trình độ giác ngộ của thợ vẽ Việt Nam, nuôi dưỡng trong môi trường tư tưởng (dân tộc) tại chỗ và sản sinh ra một loại giống mới. Có thể nào xem đó là giống cây không phải Việt Nam tính, không mang gien văn hóa Việt Nam ? Nếu được đem ra phân tích, chắc chắn từ các bản mẫu hiện tượng ấy sẽ tìm được chất Việt Nam, hay nói cách khác, là bản sắc Việt Nam được mã hóa bên trong đó.
Một số ý kiến cho rằng do phần đông là người nước ngoài mua tranh (sáng tác) của các họa sĩ Việt Nam, mà họ là nhóm quyết định hướng đi cho Mỹ thuật Việt Nam [2]. Tôi đồng ý với nhận định này, nhưng cho rằng cũng có thể nhìn vấn đề dưới một góc cạnh khác: người Việt Nam ít mua tranh mà họa sĩ Việt Nam sáng tác vì họ cho rằng giá thị trường cao hơn giá trị thực của bức tranh, cho nên các bức tranh chép, do bản gốc đã được định giá, bản sao tính ra vẫn còn cao giá (trị) hơn các tranh sáng tác, vốn thiếu vắng hoàn toàn hệ thống định giá trị trên quan điểm nghệ thuật lẫn bản sắc nghệ thuật riêng cho tác phẩm [3]. Cơn bùng nổ xây dựng trong những năm qua kéo theo nhu cầu gia tăng về mặt phẳng trang trí cho nhà cửa của người Việt. Do các khái niệm về kết cấu không gian đương đại vẫn còn xa lạ trong văn hóa người Việt [4] mà chủ yếu là họ mua mặt phẳng về để trang trí cho các mặt phẳng trống trong nhà. Tùy theo khả năng tài chính, trình độ nhận thức mà khách hàng sẽ tìm đến các loại sản phẩm với mức giá khác nhau, từ rẻ nhất là tranh in (trên lịch, ảnh tài tử, tranh phong cảnh có khung đắt tiền, tranh ghép puzzle) cho đến tranh vẽ (sơn mài, quạt trang trí, sơn dầu). Mức giá cũng chênh lệch nhau rất nhiều, với cùng 1 mét vuông mặt phẳng trang trí, với tranh in trên giấy chỉ cần bỏ ra khoảng vài chục nghìn cho đến vài trăm nghìn, với quạt trang trí là 200 - 300.000 đồng, còn sơn dầu thì trên dưới 1.500.000 đồng. Với cùng một bức tranh sáng tác của họa sĩ Việt Nam, chưa rõ giá trị, bán với giá trung bình khoảng 3 - 7 triệu đồng, thì 200 - 400 USD có thể mua được một bức vẽ không nhỏ hơn bao nhiêu, nhưng tương đối sắc sảo từ nước ngoài sau những chuyến du lịch hoặc công tác, mà giá trị lại rõ ràng là có thể hơn trong mắt bạn bè đến thưởng thức, khen chê - "hoạ sĩ ngoại mà lị". Hiện đang có một số thử nghiệm bằng cách đem tranh vẽ hàng loạt từ các xưởng ở nước ngoài về bỏ mối cho các phòng tranh ở Việt Nam, thì rõ ràng là khách hàng - vốn thường bị giới bình luận chê là trình độ thưởng thức còn thấp (?!)- chọn mua nhiều hơn là tranh do chính họa sĩ giỏi của phòng tranh vẽ. Như vậy ở đây còn xuất hiện thêm một vấn đề nữa tác động đến thị trường tranh Việt Nam, đó là chi phí lao động trong nước cao hơn nhập khẩu do năng suất lao động thấp, kém cỏi trong kỹ thuật thể hiện do thiếu tiếp xúc với bước tiến của thế giới.
Bên cạnh tranh nước ngoài, các phòng tranh chép cũng sao y cả các tác phẩm Việt Nam. Tôi nghĩ rằng nhờ có các phòng tranh ấy mà dân chúng, và có thể cả sinh viên mỹ thuật nữa, có cơ hội nhìn ngắm Cô gái bên hoa Huệ của Tô Ngọc Vân, hay Phố của Phái. Vài năm trước đây mốt của thị trường là cô gái châu Âu khỏa thân nửa người ôm bình nước, hay cô gái Trung Quốc vén bím tóc thổi sáo, thì bây giờ đã bắt đầu xuất hiện các cô gái Việt Nam ngồi bó gối, mặc áo yếm khoe lưng, với những gam mầu sắc mà theo tôi là hiện đại và lối vẽ trang nhã, luôn luôn nằm ở hàng tiền đạo của các phòng tranh. Số lượng tranh chép từ nguyên bản Việt Nam này được tiêu thụ không thua kém gì các tranh chép từ nguyên bản nước ngoài, góp phần dung hòa khối mầu sắc được trưng ra ở các phòng tranh. Ngoài ra, sẽ là thiếu sót nếu không xét thêm đến thể loại tranh truyền thần. Ngoài tranh thờ bây giờ người ta cũng có nhu cầu vẽ chân dung để treo trong nhà cũng giống như các tòa lâu đài châu Âu thời xưa. Một họa sĩ thâm niên tiết lộ là có không ít các chị phụ nữ tuổi 30-40 đặt vẽ tranh khỏa thân chính bản thân mình. Có những bà rất táo tợn yêu cầu vẽ những cô người mẫu bốc lửa từ các tạp chí nước ngoài rồi thay mặt mình vào. Có những thiếu nữ không ngần ngại để hở nhiều phần thân thể ngay trong phòng tranh để họa sĩ chỉnh đốn nốt những phần mà ảnh chụp khách đưa không rõ nét, ví dụ như nốt ruồi trên bầu ngực căng. Có không ít các đơn đặt hàng mang tính tôn giáo như tranh Phật, tranh Chúa, giáo sĩ... Cũng có các đơn đặt hàng yêu cầu vẽ cảnh (nhưng họa sĩ thường lúng túng và ít thành công trong việc chuyển thể hình ảnh từ ảnh chụp lên mặt phẳng sơn dầu). Không chỉ có 'thợ vườn' hay sinh viên mỹ thuật, kiến trúc sản xuất tranh chép mà cả họa sĩ được cấp bằng (tốt nghiệp các trường Mỹ thuật) cũng đóng góp không ít cho các phòng tranh chép. Thường giới họa sĩ có bằng cấp chuyên tâm nghiên cứu một vài bức vẽ nổi tiếng hoặc hợp thị hiếu rồi liên tục vài năm liền chỉ chuyên vẽ những bức ấy để bỏ mối cho các phòng tranh nằm rải rác ở khắp nơi. Cũng có không ít họa sĩ thay vì tranh chép đã tự sáng tạo ra một số bức tranh "dễ bán" trên cơ sở các tranh đang ăn khách.
Chiều thời gian
Hiện tượng: Nếu mới nhìn thoáng qua, thì hầu như các phòng tranh chép không quan tâm gì đến niên đại lẫn trường phái của (gốc) các bức tranh đang treo trên tường. Tranh tĩnh vật cổ điển để chen với hậu ấn tượng hay trừu tượng, bất kể khoảng cách tính bằng trăm năm giữa chúng. Có vẻ như là không gian thời gian tính không nằm trong tiềm thức của người Việt. Nhiều nhà vẫn tiếp tục treo, hay dán các trang lịch cũ trên vách bất kể chúng được sản xuất từ vài năm trước. Ða số người mua tranh - kể cả tranh của các họa sĩ Việt nam - không hề quan tâm đến niên đại của bức tranh (gốc). Khi đặt vẽ tranh khách hàng cũng thường không quan tâm đến số thời gian tối thiểu cần thiết để thực hiện đơn hàng. Trong số những lần tôi được quan sát quá trình thỏa thuận giá cả cho các bức tranh truyền thần, người ta thường ngạc nhiên về lượng thời gian quá dài (theo họ) phải chờ đợi để nhận được tranh. Với thể loại tranh bộ xếp theo thời gian (thường gặp với tranh sơn mài, ví dụ như là bộ 4 mùa Xuân Hạ Thu Ðông) thì có không ít nhà (cả chủ lẫn khách đến chơi) cứ treo bừa mà không thèm chú ý đến thứ tự thời gian của các bức tranh. Không chỉ khách hàng, mà ngay cả họa sĩ dường như cũng không mấy quan tâm đến mã số thời gian trên tranh. Trong một bức vẽ của khách đặt vẽ cảnh ở Hải Phòng những năm 30, người thợ vẽ già dặn kinh nghiệm gốc miền Bắc đã để lại có đến một chục lỗi thể hiện tính riêng về niên đại. Ông ta không quan tâm đến đồng hồ đeo trên tay mà ông ta vẽ trông giống như chiếc đồng hồ điện tử Swatch của những năm cuối 90, chiếc xe máy về cơ bản không hề giống với xe bìm bịp thời ấy, rồi đôi guốc cổ bị biến thành đôi dép Lào mốt hồi thập niên 80, đôi xăng đan mơ ước của bao thanh niên những năm 30 bị vẽ trông chả khác gì đôi dép lốp chiến khu hồi 50-70. Ðiểm qua các bức tranh vẽ được đặt thể hiện lại từ ảnh chụp cũ có thể thấy cả người vẽ lẫn người nhận tranh đều bỏ qua các chi tiết mang tính thời gian. Ðiều này có thể xuất phát từ sự thiếu hiểu biết về lịch sử, nhưng cũng có thể do nó không hề tồn tại trong nhận thức của đa số. Không chỉ các chi tiết nhỏ, mà nhiều lúc ngay cả những nét quan trọng của bố cục cũng bị để nguyên cho các sáng tạo sai lệch về niên đại phá hỏng. Nhìn rộng ra có thể kết nối với hiện tượng khi người ta trùng tu các đền chùa, di tích cổ vì muốn lộng lẫy, sáng chói mà sẵn sàng sơn phết lên một thứ mầu "rẻ tiền", phá hỏng nét đẹp sơ khai cổ điển của di tích.
Giá trị: Ðó mới chỉ là cách nhìn từ bên ngoài, mang tính mô tả hiện tượng, nhưng khi được bổ sung thêm bằng cách nhìn từ bên trong, theo tôi, sẽ làm bật ra không ít nét đặc trưng của tính Việt Nam trong nghệ thuật hình tượng. Trước hết các sản phẩm có người tiêu thụ phải được thị trường chấp nhận, tức là phải nằm quanh điểm 'giá trị chung' của xã hội. Chính người họa sĩ - thợ vẽ đã phải điều chỉnh cho phù hợp với dải tầng nhận thức của xã hội, hoặc bị chính các yếu tố xã hội tác động và điều khiển bút pháp. Có thể chính bản chất của xã hội Việt Nam (hiện nay) không phải là xem nhẹ mà là cố tình loại bỏ chiều thời gian trong vật chất. Trong vòng 100 năm trở lại đây rất nhiều sự thay đổi và cuộc cách mạng tràn qua đất nước này, và những giá trị nhân văn chủ đạo có thể chỉ trong chốc lát bị biến thành thứ phải tiêu diệt hoặc chí ít cũng là lạc hậu, trì trệ. Các điểm mốc như vậy có thể đặt vào những thời điểm như là a).chính quyền Pháp thuộc thay thế chế độ phong kiến, sau đó lại bị lấn lướt khi va chạm với chính quyền thực dân kiểu Mỹ, b). tư tưởng xã hội chủ nghĩa thay thế tư tưởng thuộc địa và sau đó bản thân được đổi thành tư tưởng cộng sản, hay quay về với dân tộc chủ nghĩa. Có lúc những gì Việt Nam thì là xấu, không bằng nước ngoài, sau đó lại là bài ngoại tự tôn. Có khi những gì Pháp lại kém xa so với Mỹ, rồi sau đó thua luôn cả Trung Quốc lần lượt đến Liên Xô, và bỗng nhiên trở lại ngôi vị đáng kính trọng, nhưng không biết sẽ được phép nằm ở đó trong bao lâu nữa. Có nơi Ngụy không bằng Ta nhưng có chỗ Việt kiều ăn đứt Việt nội. Trong một bối cảnh phức tạp như vậy, khi hầu hết tất cả những hệ giá trị đó vẫn còn tồn tại một cách khu vực, địa phương, nhóm trong xã hội Việt nam và sẵn sàng va chạm mạnh với nhau trong bất kì lãnh vực nào, mà hội họa cũng không thể nằm ngoài, thì phải xuất hiện các kiểu giá trị nhất thời, chỉ tồn tại trong một thời gian rất ngắn mà thôi, như những kiểu vẽ đang tồn tại. Hệ giá trị này không chỉ đúng với mảng tranh chép - là đối tượng chính của bài viết này - mà dường như cũng đúng cả cho mảng tranh sáng tác của các họa sĩ Việt Nam đương đại. Khi các triển lãm thuộc hệ thống nhà nước và hội Mỹ thuật đều có khẩu hiệu, tức là mục tiêu tuyên truyền hoặc chọn lọc rõ ràng, thì tất yếu là thành phần tham dự - tức là những họa sĩ được công nhận - sẽ chỉ tập trung vào các giá trị nhất thời ấy mà thôi. Với các triển lãm - phòng tranh tư nhân thì giá trị thời gian của các giá trị ấy, và cả giá trị thời gian của thời gian sáng tác nữa, còn ngắn hơn nhiều.
Ðiểm khởi đầu: Tiếp nữa, bản thân hội họa và người làm hội họa cũng trải qua các quá trình thử nghiệm, nhận thức, giác ngộ, trưởng thành, cũng phải nếm thử cả vị ngọt thành công lẫn vị đắng thất bại. Ở Việt Nam do một thời gian dài đóng cửa với thế giới, và hiện việc trao đổi văn hóa tư tưởng cũng mới chỉ được mở cửa một cách rất giới hạn, mà hội họa và người làm hội họa rất cô đơn trong quá trình tiến hóa. Một số ý kiến cho rằng nền Mỹ thuật Việt Nam gần như dậm chân tại chỗ với hệ giá trị cổ điển từ thời thành lập trường Mỹ thuật Ðông dương hồi đầu thế kỷ này [3a]. Thiếu bổ sung và tái tạo, hệ tư tưởng này cằn cỗi và mờ nhạt dần đi như giống cây trồng lai đến đời F thứ vài chục, dẫn đến hiện trạng nhiều họa sĩ phải tự đi tìm đường mới cho riêng mình và lạc vào một ngách duy nhất mà anh ta phát hiện được. Tuy nhiên, với cùng các hiện tượng này có thể lý giải là cũng có thể hội họa và người làm hội họa Việt Nam có nhiều tìm tòi phát hiện, thế nhưng điểm mốc an toàn, cũng là điểm khởi đầu mà họ thường dùng để quay lại khi bế tắc chính là các hệ thống cơ sở đã được xây dựng từ những năm 30 qua các lứa sinh viên đầu tiên của trường Mỹ thuật Ðông dương mà sau này giữ các trọng trách không chỉ ở ngay tại trường mà còn ở các trường Mỹ Thuật khác trên toàn cõi Ðông dương [5]. Trong phạm vi bài viết này, xin hiểu điểm khởi đầu như là toạ độ zero trong trục đo giá trị theo chiều thời gian, chứ không phải điểm bắt đầu của Mỹ thuật Việt Nam như cách dùng của nhiều nhà phân tích, bình luận khác.
Chiều địa lý
Hiện tượng: Cũng tương tự như thời gian, không gian địa lý cũng không mấy được chú trọng đến trong ngành tranh Việt Nam. Người đàn bà xa lạ từ nước Nga xa xôi không ngần ngại va đập mầu với Ao sen của Monet, rồi kênh kiệu liếc nhìn đám con nít nhốn nháo trong bức truyền thần cả gia đình Việt kiều trên quảng trường nhà thờ kính ở California. Tuy nhiên, ranh giới thế giới trên tranh vẫn chưa mờ nhạt bằng ranh giới giữa các vùng khác nhau trong cùng lãnh thổ Việt Nam. Sự mờ nhạt này có lẽ thể hiện rõ nhất qua các tranh cổ động do các họa sĩ thực hiện theo đơn đặt hàng của bộ văn hóa thông tin và các cấp chính quyền địa phương trong những đợt vận động tuyên truyền. Tôi cho rằng đây là kết quả của lối hiểu quá đơn giản thậm chí đến mức sai lầm của một giai đoạn cách đây không lâu, về cương lĩnh của đảng cộng sản Việt Nam về đoàn kết và thống nhất dân tộc. Ðây cũng có thể là hậu quả của lối sáng tác mang tính ước lệ, lười nghiên cứu sâu hoặc thiếu tiếp xúc với thực tế để đi tìm nét đặc trưng đưa vào thể hiện. Không ít khách hàng mua tranh chép tả cảnh đồng quê thể hiện trên quạt trang trí không hề đặt câu hỏi xem đó là đồng quê ở miền nào của đất nước, mà chỉ đơn giản có nhà lá, có lúa, có cô gái, cây cầu, chiếc thuyền, núi, sông đủ cả là được, hoạ sĩ - thợ vẽ thoải mái lắp ghép râu ông nọ vào cằm bà kia. Một họa sĩ tốt nghiệp đại học Mỹ thuật Huế, là 1 trong 2 nhân tài Mỹ thuật duy nhất của một thành phố lớn ở miền Tây Nguyên, từng vẽ nhiều tranh minh họa cho các báo lớn của Việt Nam, tâm sự với tôi là anh chưa bao giờ nhìn thấy tượng khắc gỗ nhà mồ Tây nguyên mà anh được nghe nhắc đến trên giảng đường. Anh cũng không hề biết những căn nhà sàn xinh xinh mà gần nhà anh hầu như xóm nào cũng có, được gọi là câu lạc bộ văn hóa, mái bằng tôn xây theo dáng nhà rông, có phải là kiểu nhà đặc trưng của dân tộc thiểu số đang sống ở đó không, hay chỉ đơn giản là một hình mẫu được cán bộ văn hóa tỉnh nhân giống vô tính rồi đem đến đặt ở đó. Anh ta càng không biết gì hơn đến kiểu nhà sàn của người Thái Tây Bắc hay người Nùng Việt Bắc, và kết quả là những bức tranh chép quạt trang trí - vốn cần nét vẽ phác nhanh, tóm lược các nét đặc trưng - biến thành cảnh ma quái, thiếu sức sống, với những cô gái người dài ngoẵng như trong một bức tranh ấn tượng nổi tiếng nào đó đã từng được treo trong phòng tranh này và rất ăn khách. Thế nhưng cũng khó có thể trách người hoạ sĩ, vì ngay cả chính người dân tộc, ví dụ như những người bạn Thái của tôi ở Mai Châu, đua nhau dệt ra các tấm vải thổ cẩm với mẫu hoa văn, và đặc biệt là mầu sắc, rất hiện đại, đưa cho tôi xem một chiếc áo mầu xanh dương thẫm, giống hệt như mầu sắc đang được bán mùa trước ở Luân Ðôn hay Paris, và khăng khăng đó là chất dân tộc, rồi cười xòa khi tôi bảo người Thái trong ký ức của tôi là những sắc mầu lam chàm, tức không hẳn xanh dương, cũng chả ra xanh lá, nhạt nhạt. Thật khó có thể kết luận được là các nhà tạo mẫu châu Âu tiếp thu mầu sắc của người Thái Mai Châu, hay các cơ sở sản xuất cung cấp hàng cho người Thái Mai Châu giỏi tiếp thị cho nên nắm được thị hiếu của khách nước ngoài đến đây du lịch. Trong phòng tranh người ta lẫn lộn, nhập nhằng giữa tím Huế, tím hoa cà, tím huệ, hay tím phong lan, để rồi tất cả đều nháo nhào lên trong vòng xoáy mưu sinh - cả của người thợ chép lẫn họa sĩ sáng tác.
Giá trị: Trong bối cảnh hỗn loạn như vừa kể, dường như các khác biệt địa lý không hề tạo ra sự khác biệt trong đánh giá và thể hiện tranh. Thế nhưng có không ít người mua, vô tình hay cố tình, vẫn đặt giá cao hơn cho các tấm tranh gần gũi với mình hơn. Một chị (gốc Bắc) bán bún ngan cho khu dân cư quanh sân bay, vốn (cũng) đa số là người từ miền Bắc vào nhập cư, sẵn sàng mua ngay 3 bức tranh Hà Nội về treo không cần trả giá, nhưng ngay lập tức đem ra đòi đổi và than phiền với một bức vì có khách đến ăn bảo đấy là phố cổ Hội An (miền Trung Việt Nam) chứ không phải Hà Nội. Một chị Việt kiều mua quạt về tặng bạn bè băn khoăn mãi, không biết là nên chọn tấm chùa Thiên Mụ hay chợ Bến Thành, và cuối cùng nhanh chóng quyết định khi được chủ phòng tranh đề nghị đặt thêm tiền vẽ trên cùng một mặt phẳng cả 2 khối kiến trúc ấy, thêm cả Tháp Rùa, và cộng luôn vào là 3 cô gái mặc 3 kiểu áo dài. Không ít khách hàng là người kinh doanh bất động sản mua về trang trí phòng khách để làm gia tăng giá trị của ngôi nhà đang rao bán, nhất quyết phải mua phong cảnh rừng châu Âu cơ. Lá vàng lá đỏ thì càng tốt, chứ lá dừa hay lá cây bằng lăng thì thường quá. Hoặc hoa quả cũng được, nhưng phải những chùm nho Pháp chín mọng, cam Tây ban nha vàng rực, chứ đừng ngũ quả Việt Nam, thường lắm, bất kể vẽ đẹp, vẽ công phu thế nào cũng mặc. Trang trí cho văn phòng làm việc của các cấp lãnh đạo địa phương, hay các văn phòng giao dịch ở đó, thì các công ty thiết kế, xây dựng lại cần những bức ảnh đậm chất địa phương hơn, mới vừa mắt khách hàng của họ. Như vậy, gián tiếp qua giá trị thị trường (sự chấp nhận, gán ghép, giá bán) giá trị thuộc về không gian địa lý đã có thể bộc lộ.
Trung tâm: Ðể xác định trục tọa độ cần phải xác định hoặc đặt ra tọa độ trung tâm. Nếu buổi ban đầu của trường cao đẳng nghệ thuật Ðông dương, người ta lấy các chuẩn hội họa phương Tây (đang trong buổi giao thời của cổ điển, ấn tượng và hậu ấn tượng - 1925) làm chuẩn đánh giá, nghệ nhân Việt Nam dù có ảnh hưởng lớn vẫn bị coi là "thợ vẽ vô danh" [6], thì hôm nay cả phương hướng của chính quyền lẫn nghệ sĩ và không ít khách hàng, là tìm về bản sắc của dân tộc, lấy dân tộc làm trung tâm. Thế nhưng khi đặt ra vấn đề dân tộc, người ta lại bế tắc trong định nghĩa chi tiết thế nào là "thống nhất và đoàn kết dân tộc" cho 54 dân tộc đang cùng chung sống trên lãnh thổ Việt Nam, mà người Kinh dù chiếm đến khoảng 4/5 dân số nhưng chỉ là 1/54 trong tổng tên các dân tộc mà thôi. Hiện nay đang tồn tại một xu hướng rõ nét là lấy Hà Nội làm trung tâm. Hướng giải quyết này có vẻ rất hợp lý và được nhiều người chấp nhận. Hà Nội vốn là thủ đô, là nơi cung cấp nhân sự chính cho các vị trí quản lý và đào tạo ngành Mỹ thuật, và cũng là điểm xuất phát của nhiều bức tranh và họa sĩ Việt Nam nổi tiếng. Tuy vậy, cách nhìn này có thể dẫn đến việc lại lấy Hà Nội làm chuẩn, hay các bức vẽ từ những năm 30 ra làm chuẩn để học theo, sáng tác theo, mà làm như vậy chưa chắc đã là đúng. Dưới thời Pháp thuộc, những năm 20-30 Hà Nội chỉ là nơi đặt văn phòng phụ của viên toàn quyền Pháp từ Sài Gòn ra thị sát, còn trường dạy vẽ của Pháp ở Gia Ðịnh đã có từ những năm 1913 - Ecole du Dessin [5b]. Nghề sơn mài cũng được người Pháp nghiên cứu và phát triển từ trước đó, ở Bình dương (Thủ Dầu Một) năm 1891 - Trường bá nghệ thực hành [7]. Trong điều kiện lịch sử như vậy, có thể áp dụng lối định nghĩa trung tâm phức hợp (theo fuzzy logic), tức là khái niệm trung tâm tạo thành từ nhiều điểm khác nhau. Có thể lấy một số nơi mà ngành Mỹ thuật Việt Nam được tập trung, phát triển, và có ảnh hưởng đến các nơi khác, hoặc đang hoạt động mạnh, để đưa vào tập hợp các điểm được gọi là Trung tâm. Tiếp đó xác định mối quan hệ tương tác giữa các điểm này với nhau. Theo cách hiểu này thì không chỉ các nơi có trường Mỹ thuật, mà ngay cả mỗi làng nghề truyền thống cũng được xem là 1 điểm trong tập hợp đó. Như vậy, giá trị không gian địa lý của sản phẩm Mỹ thuật sẽ là tổng giá trị của các khoảng cách đến các điểm của trung tâm đã được nhân với những cơ số phù hợp.
Chiều liên hệ cá nhân
Tôi: Trong phần này, tôi muốn xác định mối quan hệ Tôi - Họ, Chúng ta - Bọn họ với trung tâm là người họa sĩ - thợ vẽ. Trước hết mệnh đề Tôi là họa sĩ, ở Việt nam, có lẽ đồng nghĩa với mệnh đề Tôi có "tấm bằng tốt nghiệp đại học Mỹ thuật" [8], nhưng mà do hệ thống "đào tạo toàn diện tồn tại từ sau cách mạng tháng Tám" mà "sau 5 năm đèn sách, ra trường, vẫn mải miết nhìn nhau và tự hỏi không biết mình sẽ vẽ gì", và "thiếu hụt [...] tinh thần tự chủ". Phải chăng đây là một cái Tôi nhưng không biết Tôi là ai ? Khi không định nghĩa được Tôi thì việc đi tìm Họ, hay Chúng ta sẽ còn khó hơn nữa. Cố nhạc sĩ Trịnh Công Sơn vẽ tranh có triển lãm, cố nhạc sĩ Văn Cao cũng vẽ tranh, vậy có được xếp vào nhóm Họa Sĩ không? chưa kể đến các hoạ sĩ (tốt nghiệp trường Mỹ thuật) nhưng không hề vẽ mà chỉ đi làm cán bộ quản lý. Ở mức vi mô, việc định nghĩa các mối quan hệ này không gặp vấn đề rắc rối trong khái niệm như đã nêu. Người ta dễ dàng chấp nhận sự định nghĩa hoạ sĩ của phòng tranh X, của khu phòng tranh XX, hay họa sĩ thuộc nhóm sáng tác khu nhà tập thể Y, xóm YY. Trong mối quan hệ nhỏ, sự phân vai thể hiện rất rõ ràng và bộc lộ tính quần thể đặc trưng của văn hóa Việt Nam. "Dòng nghệ thuật [...] vẫn giữ nguyên tính chất liên đới cá nhân của nó. [...] người nọ móc nối người kia: nghệ sĩ, chủ phòng tranh, nhà phê bình, nhà sưu tập, cán bộ văn hóa, và tình trạng cấu kết bằng những quan hệ riêng ấy lộ ra trong các tác phẩm nghệ thuật, cả về hình thức lẫn nội dung" [9]. Khi mở rộng ra tầm địa phương, quốc gia, hay tệ hơn nữa là quốc tế, cái Tôi ấy bị lạc lõng và chơi vơi không định hướng, vì "sinh viên vẫn tiếp tục nhìn nghệ thuật từ bên ngoài mình" [8], tiếp tục theo bước các thế hệ đầu tiên của trường Mỹ thuật Đông dương "học Tây để vẽ ta, thử nhìn ta theo cách người Tây nhìn ta" [6], đến nỗi là "nền mỹ thuật Việt Nam hiện đại dường như không thực sự tồn tại" [3a].
Chúng ta: Trong lúc có vẻ như cái Tôi chỉ tồn tại trong phạm vi rất hẹp của xã hội Việt Nam, và chưa có được định nghĩa rõ ràng về nó thì cái Chúng ta lại được chấp nhận rất dễ không biện luận. Trong diễn đàn về Mỹ thuật Việt nam của Talawas người ta thản nhiên bàn về Mỹ thuật Việt Nam mà không cần đến định nghĩa khái niệm này. Thế nhưng có phải đó mới chỉ là một định nghĩa nhìn từ bên ngoài vào, nếu không mang tính gán ghép, thì cũng là một dạng nâng cao của kiểu "nhìn nghệ thuật từ bên ngoài mình"? Giữa các họa sĩ thiếu vắng đối thoại. Mối quan hệ xã hội chỉ đơn thuần là trục thị trường: mua - bán, hay trục chính trị, đẳng cấp: khen - chê, tạo điều kiện - loại trừ. Thiếu vắng trầm trọng sự hiện diện của khu vực Phê bình, vế cần thiết giữ chức năng phản hồi (feed back) trong một mô hình động học ổn định.
Nhiều vai trò: Một vấn đề khác cũng thể hiện rất rõ nét trong mối quan hệ cá nhân của ngành Mỹ thuật Việt Nam, cũng như trong nhiều mặt khác của xã hội Việt Nam, là các vai trò khác nhau trong cùng một con người chưa được chú ý và phân chia rõ. Ở các nước phát triển, con người Bác sĩ tốt nghiệp trường Y của người đang triển lãm tranh chỉ thể hiện khi trong phòng tranh có người ngất xỉu cần cấp cứu, hoặc khi người ta cần phân tích để học hỏi và nghiên cứu sự ảnh hưởng của vai trò Chữa bệnh lên vai trò Vẽ tranh của người Họa sĩ nọ, chứ không được đề cập đến trong quá trình đánh giá, định lượng giá trị nghệ thuật của bức tranh. Trong số các phòng tranh mà tôi có cơ hội tiếp xúc, thì có một họa sĩ bán được rất nhiều tranh, bất kể là sáng tác hay phỏng chép gì, cho những khách hàng không bao giờ trả giá, là những người cần mối quan hệ với bà vợ của họa sĩ nọ, vốn là một người có quyền quyết định trong một ngành kinh doanh không có liên quan chút nào đến tranh ảnh nghệ thuật gì cả. Mối quan hệ này không chỉ hiện diện trong khu vực kinh doanh nhỏ mà xuất hiện cả trong khu vực kinh doanh tranh chủ đạo hiện nay ở Việt Nam. Mức độ của nó nằm ngoài khả năng và điều kiện đánh giá của tôi, nhưng không ít hiện tượng tương tự như vừa nêu đã thể hiện và được ghi nhận. Ðiều này cũng dễ hiểu trong điều kiện của thị trường tranh Việt Nam, khi mà các giá trị nghệ thuật chưa có được hệ thống thang vị để đánh giá, đo lường, thì việc mua bán tất yếu phải được định giá qua những mối quan hệ xã hội. Ðây không chỉ là hiện tượng ở riêng Việt Nam mà còn xuất hiện và ảnh hưởng rất mạnh đến nhiều khu vực khác trong mối quan hệ thương mại - văn hóa thế giới trong trào lưu của cơn sóng toàn cầu hóa.
Ghi chú:
[1] có thể tham khảo các sách của: a. Richard Dawkins, The Selfish Gene, Oxford University Press 1989 b. Richard Brodie, Virus of Mind, c/o Integral Press 1996
[2] ví dụ như nhận định của a. Natalia Kraevskaja - Vietnamese Modern Art - Talawas http://www.talawas.org/my/my15e.html (tiếng Anh) và http://www.talawas.org/my/my15.html (tiếng Việt) b. prof Nora Taylor - Phố Phái and Faux Phais, trích dẫn trong bài của N.Kraevskaja - Talawas
[3] ví dụ như nhận định của a. Nguyên Hưng - Phê Bình Mỹ Thuật Việt Nam - Talawas http://www.talawas.org/my/my01.html b. Nguyễn Như Huy, N.Kraevskaja trong phần diễn đàn 22.X.2002 - Talawas
[4] sẽ trình bầy thêm trong một phần khác
[5] ví dụ như a. Tô Ngọc Vân từ năm 1935 đến 1939 dạy vẽ ở trường Xixovat - Phnompenh - Cambodia, theo tài liệu về trường Cao đẳng Mỹ thuật Ðông dương của Bộ văn hóa thông tin Việt Nam http://www.cinet.vnn.vn/mythuat/vhnthmthuat.htm b. Lê Văn Đệ, Nguyễn Văn Long, Lưu Đình Khải, Nguyễn Văn Anh, Nguyễn Văn Quế, Lê Yên và Bùi Văn Kinh từng là hiệu trưởng của trường Ðại học Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh - theo tài liệu về trường của Bộ văn hóa thông tin Việt Nam http://www.cinet.vnn.vn/hcmc/300nam/chuong5/khailuoc.htm
[6] Nguyễn Quân - Khúc quanh hay gẫy cầu - Talawas http://www.talawas.org/my/my10.html
[7] Từ trang thông tin chính thức của chính quyền tỉnh Bình dương về nghề sơn mài truyền thống ở tỉnh: http://www.binhduong.gov.vn/xemtin2.asp?idmuc=275200420027480011&idtin=443421023655115&idtd=VANHOA
[8] Ðào Mai Trang - Họa sĩ trẻ từ góc nhìn đương đại - Talawas http://www.talawas.org/my/my02.html
[9] Birgit Hussfeld - Sự chật chội của tinh thần và xưởng vẽ - Talawas http://www.talawas.org/my/my16.html
Saturday, October 18, 2008
Giải nghĩa lịch sử
Giải nghĩa lịch sử
Jorn Rusen, Lê Hải dịch và chú thích
Giới thiệu: GS người Đức Jorn Rusen hiện đang là một trong số những lý thuyết gia sử học hàng đầu thế giới, thuộc trào lưu những người viết sử sau giai đoạn mà Francis Fukuyama và nhiều người khác mô tả là lịch sử đã kết thúc. Hiện đang là chủ tịch viện nghiên cứu khoa học nhân văn bậc cao - Kulturwissenschaftliches Institut ở Essen, ông cũng đồng thời là người khởi xướng và biên tập cho loạt sách[1] nghiên cứu lịch sử thế giới theo nhân sinh quan mới, bắt đầu từ năm 2002, mà đến nay - mùa thu năm 2008 vừa xuất bản bộ sách thứ 11. Bản gốc tiếng Anh của bản dịch này là lời tựa cho tất cả các tập sách được xuất bản trong series này, cũng có thể coi là tuyên ngôn cho một hệ tư tưởng đang ngày càng phổ biến trong làng sử gia phương Tây.
Giai đoạn bắt đầu của thế kỷ 21 cũng là lúc khái niệm "lịch sử" chuyển tải những nội dung trái ngược nhau trong tư duy. Từ một phía, 10-15 năm qua ghi nhận rất nhiều lời tuyên bố là lịch sử đã kết thúc[2]. Khi nói đến những thay đổi về cơ bản của diễn biến chính trị toàn cầu trong hai năm 1989-1990, hay về hậu hiện đại, hoặc thách thức đối với vai trò áp đảo của phương Tây từ phía xu hướng phản thuộc địa và đa văn hóa, "lịch sử", như chúng ta từng biết theo truyền thống phương Tây, bị tuyên bố đã chết, đã lạc hậu, đã bị vượt qua, và đã đến hồi kết thúc. Từ phía còn lại, có cả một làn sóng toàn cầu của những khám phá về mặt học thuật trong các lĩnh vực có thể coi là "mang tính lịch sử" một cách tự nhiên: quá trình xây dựng bản sắc cá nhân và bản sắc tập thể[3] thông qua ký ức; ứng dụng và chức năng trong văn hóa, xã hội và chính trị của "phép kể quá khứ"; cùng các kết cấu tâm lý của ghi nhớ, ức chế và hồi tưởng[4]. Ngay cả các ngành học có vẻ như kêu gọi "kết thúc lịch sử" (toàn cầu hóa, chủ nghĩa hậu hiện đại, tư tưởng đa văn hóa) cũng nhanh chóng biến thành hiện tượng "lịch sử" rất tự nhiên. Hơn vậy, "lịch sử" và "ký ức lịch sử" còn xâm nhập không gian văn hóa đại chúng (từ các kênh truyền hình chuyên về lịch sử cho đến phim Hollywood). Chúng trở thành những yếu tố quan trọng hơn bao giờ hết trong các cuộc tranh luận đại chúng và đàm phán chính trị (ví dụ các bàn cãi về dư âm của cuộc chiến ở Nam Tư cũ, hay thảo luận về quá trình thống nhất châu Ấu hoặc những di sản từ các chế độ toàn trị). Nói cách khác, hơn bao giờ hết từ sau ngày "lịch sử" bị khai tử, "các vấn đề lịch sử" có vẻ như đang quay lại báo thù.
Tình thế tiến thoái lưỡng nan này đòi hỏi phải có một hướng đi mới, hoặc ít nhất là một thể hiện mới về mặt lý thuyết. Hơn vậy, nó đòi hỏi phải có một hệ thống lý thuyết mới cho ngành sử học. Lý thuyết này không chỉ dành riêng cho một phân ngành bên trong ngành sử, cũng không phải là một tập hợp có hệ thống các định nghĩa, "qui luật" và luật lệ có giá trị phổ quát. Điều cần thiết là một ngành học đa ngành và liên văn hóa. Ngay tại thời điểm mà lịch sử bị tuyên bố là "đã qua", cái ngay lập tức kết thúc chính là lý thuyết lịch sử. Phê bình theo phương pháp nhiều chiều (deconstruction) của Hayden White[5] đối với trường phái kể chuyện của các sử gia trong thế kỷ 19 có thể được coi là lời cuối cho lý thuyết lịch sử - khi mà lời phê bình cho tuyên bố của ngành về tính hợp lý đã đặt ra điểm kết thúc cho ý thức hợp lý của ngành; vì phê bình đó không phải là ý thức hợp lý theo luật nhân quả (rational self-reflection). Tuy nhiên, từ cuối thập niên 1980s, "nghiên cứu mang tính phê phán về ký ức lịch sử" bắt đầu nhân rộng bên trong ngành lý thuyết lịch sử[6]. Nhưng mà bên trong phân ngành này người ta bỏ sót vấn đề là bất kỳ khảo sát nào vào ký ức lịch sử trong bối cảnh văn hóa khác nhau đều không chỉ là nghiên cứu mang tính đột phá, mà còn là viên gạch cho cả một lý thuyết bao quát hơn trong lịch sử. Bất kỳ phân tích nào đối với dù ngay cả một tình trạng đơn giản của ký ức lịch sử cũng không thoát khỏi các vấn đề thuộc về về lý thuyết và triết học cho môn lịch sử[7]. Và ngược lại: các tư duy trừu tượng nhất của các triết gia sử học cũng ngay lập tức gặp phải một phản ví dụ tự nhiên nhất trong quá trình ghi nhớ(ví dụ, khi cha mẹ kể lại các trải nghiệm trong quá khứ cho con cái nghe, hay khi một cộng đồng dân gốc Phi châu nhớ lại thời thuộc địa và công cuộc giải phóng), Cho đến khi nào chúng ta không công nhận mối liên hệ tự nhiên giữa lý thuyết lịch sử rắc rối nhất và các vận hành của ký ức lịch sử ẩn thân sâu nhất trong văn hóa và cuộc sống hàng ngày của con người, chúng ta sẽ tiếp tục bị mắc kẹt trong tư duy tuyến tính, vốn coi biến thể văn hóa của ký ức chỉ đơn giản là các đối tượng lý thú cho nghiên cứu hơn là nhận ra đó như là các ví dụ "làm thế nào để giải nghĩa lịch sử".
Bộ sách Making Sense of History đặt mục tiêu làm cầu nối bắc qua khoảng trống giữa lý thuyết lịch sử và các nghiên cứu về ký ức lịch sử. Đóng góp trong đó là hầu hết các ngành học về văn hóa và xã hội, khai phá một phạm vi rộng lớn các hiện tượng thuộc về một lãnh vực có thể đặt tên là "giải nghĩa lịch sử" (Historische Sinnbildung). Bộ sách không chỉ vượt ranh giới giữa các ngành học, mà còn giữa các nền văn hóa, xã hội, chính trị và lịch sử bao quanh đó. Thay vì giản lược ký ức lịch sử xuống thành một dạng mới nào đó của ngành "cấu trúc thực tế" xã hội hay văn hóa, đóng góp của bộ sách chính là soi sáng các hiện tượng cụ thể trong ký ức lịch sử: tìm cách diễn giải chúng như các ca nghiên cứu trong ngành nghiên cứu cả về lý thuyết lẫn thực nghiệm đang dần hình thành để "giải nghĩa lịch sử". Theo trục chung đó, các bài luận lý thuyết không chỉ muốn thiết lập một hệ thống lý thuyết và phương pháp mới trong nghiên cứu lịch sử, mà còn đưa ra các cách nhìn so sánh, liên ngành, và liên văn hóa nhằm giúp thông hiểu cái có thể gọi là "công trình toàn cầu về ký ức lịch sử". Công việc này không đòi hỏi phải loại trừ các đánh giá phê bình đối với chức năng làm công cụ cho hệ tư tưởng của ký ức lịch sử, nhưng mục tiêu chính của bộ sách không phải là đi tìm các hệ tưởng hay định nghĩa chính trị, cũng không phải là phương pháp luận tách rời hệ tư tưởng về "giải nghĩa lịch sử". Nói cách khác, bộ sách có ý định nghiên cứu các hoạt động văn hóa liên quan tới quá trình tạo ra nghĩa cho lịch sử trong vai trò một thể đặc biệt quan trọng của suy nghĩ và hành động của con người, một ngành học có thể đóng góp vào các loại hình thông hiểu qua lại mới. Trong thời đại toàn cầu hóa nhanh chóng, mà chủ yếu thể hiện trên bình diện kinh tế và chính trị (và rất ít trên bình diện văn hóa) thì việc xây dựng các dạng thức như vậy là nhiệm vụ khẩn cấp.
Sử gia, chuyên gia nhân học, triết gia, các nhà xã hội học, tâm lý học và lý thuyết gia văn chương, cũng như các chuyên gia trong những ngành như truyền thông và nghiên cứu văn hóa[8], cùng nhau khám phá các vấn đề như sau: Cái gì tạo ra "ý" (sense) và nghĩa (meaning) cho lịch sử? Trong những nền văn hóa khác nhau thì các khái niệm về "thời gian" (time) giữ vai trò tiềm ẩn như thế nào? Dạng đặc biệt nào của "nhân sinh quan" (perception) chuyên chở các khái niệm đó và liên quan với những vấn đề chung nào? Đâu là phương pháp thường dùng nhất để diễn tả ý nghĩa lịch sử? Rộng khắp từ các quan điểm chung cho đến lập luận lý thuyết cho các ca nghiên cứu, các bài viết đề cập tới rất nhiều vấn đề liên quan tới câu hỏi về "ý nghĩa lịch sử", bao gồm các đề tài như bản sắc tập thể, tâm lý và phân tâm học của ký ức lịch sử, hay không gian liên văn hóa của tư duy lịch sử. Nói chung, các bài viết đều thể hiện rằng ký ức lịch sử không phải là chức năng riêng biệt của các hoạt động văn hóa mà con người dùng để thể hiện chính mình trong thế giới họ sinh ra, mà các ký ức đó còn bao gồm những ngành nghiên cứu đặc biệt trong tư duy đương đại của đời sống con người. Các ngành này xét quá trình tâm lý nối kết quá khứ, hiện tại và tương lai từng được phương Tây tổng quát hóa và thể chế hóa, được coi là các phạm trù đặc biệt trong văn hóa mà chúng ta gọi là "lịch sử". Trong số các khả năng đặc biệt của con người như tư duy, hành động, và đau khổ đòi hỏi phải có "tư duy lịch sử" đặc biệt gồm có (1) quá trình xây dựng và duy trì bản sắc tập thể, (2) quá trình tái xây dựng qui luật tư duy sau thảm họa và các sự kiện hủy diệt hàng loạt, (3) thách thức phải tạo ra qui luật tư duy được thể hiện bởi, và thông qua quá trình đối đầu với các nhóm cực đoan khác, và (4) kinh nghiệm chung về thay đổi và thỏa hiệp.
Theo đúng mục tiêu chung của bộ sách Making Sense of History là mô tả một khu vực nghiên cứu liên ngành mới (chứ không phải đưa ra một lý thuyết riêng), các tập sách được thiết kế không phải nhằm để tạo ra các khu vực chung và chức năng của quá trình ghi nhớ lịch sử như khởi đầu cho một cách tiếp cận mới cho ngành sử ký; thay vào đó, khai phá các khu vực này trong tư cách các nhánh nhỏ của ngành nghiên cứu "các nền văn hóa sử". Ví dụ như một điểm tập trung là phạm trù bản sắc tập thể (collective identity). Các quan điểm lý thuyết và vấn đề phổ quát được xem xét đặc biệt trong mối quan hệ qua lại với bản sắc, với cái khác (otherness) và tính đại diện. Cùng lúc, các ca nghiên cứu về quá trình hình thành bản sắc giới tính (đặc biệt là với phụ nữ), về bản sắc sắc tộc, và các loại hình khác nhau cùng sân khấu chính trị của bản sắc dân tộc cũng được được đính kèm. Các bài luận về vấn đề này sẽ nhằm mục tiêu chỉ ra rằng bất kỳ khái niệm nào về "bản sắc" như đang bị tách rời khỏi biến đổi lịch sử không chỉ kéo theo các vấn đề về lý thuyết, mà còn bỏ qua thực tế là đa số các dạng hiện đại của bản sắc tập thể bao gồm khả năng tự chuyển đổi theo thời gian. Do vậy, các bài luận sẽ không coi bản sắc là công cụ để phân biệt, mà là một "hoạt động" văn hóa cụ thể đang diễn ra của sự khác biệt. Mục tiêu sẽ là chứng minh khả năng sản sinh của "ý nghĩa" là điểm khởi đầu cho nhận thức luận, cũng như chính nó là một khu vực nghiên cứu lý thuyết và thực hành.
Một số tập sách sẽ tập trung vào quá trình hình thành "thời gian"[9] và "lịch sử" trong tâm lý, phân tích mối liên hệ qua lại giữa ký ức, đạo đức và tính nguyên bản trong các loại hình khác nhau của câu chuyện lịch sử hay hồi ký. Các thành quả từ những nghiên cứu tâm lý thực hành (về sự phát triển của nhận thức hiện tại và lịch sử ở trẻ em, hay cơ chế tâm lý của quá trình tái dựng các kinh nghiệm trong quá khứ) sẽ được thảo luận trong ánh sáng của các nỗ lực muốn phác thảo một lý thuyết tâm lý cho khái niệm nhận thức lịch sử quanh phạm trù "cốt truyện" và "cấu trúc kể chuyện của thời gian lịch sử". Một tập sách đặc biệt sẽ dành cho các tiếp cận từ môn phân tâm học để nghiên cứu ký ức lịch sử, xét lại các tranh cãi trước đây về mối quan hệ giữa phân tâm học và lịch sử, cũng như giới thiệu các công trình nghiên cứu gần đây. Thay vì chỉ đơn giản đưa ra một số góc nhìn từ ngành phân tâm học, vốn có nhiều khả năng được tiếp nhận và vận dụng trong một số khu vực của ngành nghiên cứu lịch sử, tập sách này cũng sẽ kết hợp các nhân sinh quan lịch sử với phân tâm học, chẳng hạn như khám phá ngay chính lịch sử của ngành phân tâm học, cũng như không gian "nhận thức" tiềm ẩn và chuyển giao các vấn đề khoa học và phi khoa học của ký ức lịch sử. Hơn vậy, tập sách cũng sẽ nhấn mạnh đặc biệt đến các dạng thức tổng quát hóa vượt ranh giới (transgenerational) của trí nhớ, về phạm trù của vết thương lòng như khái niệm then chốt trong ngành này, và về các ca nghiên cứu có thể mở hướng cho nhiều nghiên cứu mới.
Trong kế hoạch sẽ có một tập hợp các bài viết tập trung đặc biệt vào không gian liên văn hóa của tư duy lịch sử, khái quát hóa các nền văn hóa sử học từ Ai Cập cổ đại cho đến Nhật Bản hiện đại. Với quan điểm khuyến khích nghiên cứu so sánh, tập sách sẽ gồm những bài luận tổng hợp và các ca nghiên cứu được soạn thảo nhằm đưa ra các diễn giải so sánh trên cơ sở các tài liệu cụ thể, cũng như khả năng áp dụng hệ thống lý thuyết đó vào các so sánh mới. Dưới ánh sáng của các thành tựu hiện tại của hệ thống quan điểm thế giới xoay quanh vấn đề sắc tộc (ethnocentrism), tập sách này sẽ tập trung vào câu hỏi là các nghiên cứu văn hóa và xã hội sẽ phản ứng như thế nào trước thách thức này. Mục tiêu sẽ là phản biện lại lối tư duy lấy sắc tộc làm trung tâm bằng cách bắc cầu cho khoảng trống hiện nay giữa quá trình toàn cầu hóa nhanh chóng - thể hiện qua tăng trưởng hơn bao giờ hết về mức độ lệ thuộc kinh tế và chính trị giữa các quốc gia và các châu lục - và mức tăng trưởng tương tự theo chiều thiếu hụt mối thông hiểu qua lại giữa các thể chế văn hóa. Các bài luận sẽ cố gắng chỉ ra sự cần thiết phải liên lạc liên văn hóa[10] cả về cơ sở chung của nhiều nền văn hóa sử, lẫn sự khác biệt giữa chúng. Sự liên lạc này có vẻ không chỉ là có thể, mà còn điều kiện cần đầu tiên cho bất kỳ phép thử nào muốn giảm bớt khoảng cách văn hóa trên bình diện chính trị, bất kể là giữa các quốc gia hay bên trong các xã hội ngày càng đa văn hóa mà chúng ta đang sống.
Điểm nhấn đặc biệt của bộ sách về vấn đề khác biệt văn hóa và liên lạc liên văn hóa thể hiện ý đồ của nhóm biên tập muốn vượt khỏi các mối quan tâm nằm trong định chế khoa học. Vấn đề liên lạc liên văn hóa là một thách thức lớn, và cũn là hi vọng lớn cho một công trình nhắm tới một hệ thống lý thuyết chung cho hiện tượng chung về "nhớ lại quá khứ". Mặc dù trên thực tế "khác biệt văn hóa" từng là cụm từ thường gặp trong thập niên 1990s, đề tài này vẫn còn chứa đựng một mâu thuẫn cũng tương tự như tình hình hiện nay của phạm trù "lịch sử".
Các nước đã công nghiệp hóa gần đây tăng cường can thiệp chính trị và kinh tế vào nghị trình của phần còn lại của thế giới. Về phía mình, các nước đang phát triển cùng các nước cựu hoặc đang cộng sản phải nhận ngày càng nhiều (có lúc bắt buộc) các cơ cấu chính trị và kinh tế hiện đại. Vậy mà quá trình tạm gọi là hữu nghị qua lại trên bình diện chính trị và kinh tế lại đi kèm với mức độ thiếu kiến thức đáng kể, hay thậm chí thiếu cả sự quan tâm, về bối cảnh lịch sử và văn hóa của các quốc gia liên quan. Cho nên, các dạng chính thức đang tồn tại về liên lạc liên văn hóa, vốn thường bị đòi hỏi trong các bàn cãi của dư luận, lại thiếu đúng cái "văn hóa" trong đó, khiến đề tài và các vấn đề được phân tích trong bộ sách này (bản sắc, ký ức, hoạt động văn hóa, lịch sử, tôn giáo, triết học, văn học) nằm ngoài cái đang được liên lạc một cách rõ ràng - như thể các vấn đề đó không ảnh hưởng đáng kể tới các nghị trình chính trị và kinh tế.
Tuy vậy, nhìn từ phía còn lại, các tiếp cận phổ biến từ phía các lý thuyết gia trong ngành văn hóa và những triết gia thuộc trường phái phê bình ở phương Tây thường cho rằng nói chung không thể liên lạc liên văn hóa trên một mặt bằng chung về "bản sắc văn hóa" - đặt cơ sở trên giả thiết là không tồn tại một mặt bằng chung như vậy (hiện thực hóa khái niệm "khác biệt") - hoặc chính trị hóa các khác biệt văn hóa theo cách mà chúng bị hạ thấp xuống mức thuần túy vật chất nhằm xây dựng các vị trí cho đối tượng văn hóa. Mặc dù các hiểu biết tự thân được coi là "phê bình", các tiếp cận khoa học này lộ ra là có tương ứng với quá trình loại trừ "văn hóa" trên bình diện trao đổi chính trị và kinh tế giữa các quốc gia. Do vậy, lý thuyết về văn hóa có lẽ phản ứng lại quá trình loại trừ văn hóa bằng cách loại trừ chính mình.
Bộ sách Making Sense of History này có ý định đối phó với quá trình loại trừ đó bằng cách đưa ra một phương pháp nghiên cứu văn hóa mà trong đó khái niệm "văn hóa" được coi trọng đặc biệt mà không hòa tan nó vào nền chính trị bản sắc hay quá trình hiện thức hóa khái niệm cho rằng không thể bắc cầu cho "các khác biệt". Cùng lúc công trình cũng nhằm mục tiêu tái giới thiệu phạm trù "lý thuyết lịch sử" không còn tách rời ra khỏi ký ức lịch sử và quá trình ghi nhớ như các hoạt động văn hóa cụ thể nữa, mà tìm cách khám phá các hoạt động đó, diễn giải chúng như các mối nối khác nhau của một nỗ lực toàn diện (nếu đa dạng) để "giải nghĩa lịch sử". Do đó, bộ sách Making Sense of History cho rằng mỗi đóng góp khoa học cho vấn đề liên lạc liên văn hóa cần mở cửa trở lại với các đối thoại khoa học vào chính bản chất lịch sử (historicity) và bối cảnh văn hóa, cũng như các kiến thức mới về những hoạt động văn hóa khác, nhưng không mang tính hàn lâm, về "hình thành ý nghĩa" như các hình thức cũng quan trọng đối với tư duy của con người (human orientation) và quá trình tự hiểu về bản thân (các hoạt động mà chức năng chung của nó cũng không khác bao nhiêu so với các đóng góp của chính các tư tưởng khoa học). Dạng tuyên ngôn mới cho các thảo luận khoa học hiện đại thể hiện trong nhiều bối cảnh văn hóa, với ý định đặt điểm khởi đầu cho liên lạc liên văn hóa, là một công việc không thể đáp ứng toàn bộ, hay thậm chí chỉ phác thảo, trong một bộ sách vài quyển. Vì vậy, bộ sách Making Sense of History nên được coi là phép thử đầu tiên để vẽ ra lãnh vực nghiên cứu phù hợp với các ý định chung vừa kể: ngành học của "các nền văn hóa lịch sử".
Ý tưởng cho bộ sách này được hình thành trong quá trình nghiên cứu dự án có tên "Giải nghĩa lịch sử: Nghiên cứu liên ngành trong kết cấu học, logic và chức năng của nhận thức lịch sử - Phép so sánh liên văn hóa", vốn đã kết thúc thành công. Dự án này được thực hiện ở Trung tâm nghiên cứu liên ngành (Zentrum fur interdisziplinare Forschung; ZiF) của Đại học Bielefeld, Đức, trong hai năm 1994-1995. Công trình được giúp đỡ một phần từ Viện nghiên cứu cao cấp về nhân loại ở Essen, thuộc trung tâm khoa học mang tên Northrhine Westfalia (Kulturwissenschaftliches Institut Essen; KWI). Công trình bao gồm một loạt các hội thảo và nhóm thảo luận. Các luận văn được chọn lọc tạo thành sườn chính cho các tập sách trong bộ sách này. Công việc phân loại, biên tập và hoàn chỉnh các bộ sách mất nhiều thời gian mà tập đầu tiên (bản tiếng Anh) vừa được xuất bản năm 2002. Cuộc tranh luận đang tiếp diễn trong ngành nhân văn về các cơ sở của nó và đặc biệt là về vai trò và chức năng của lịch sử không hề thay đổi đã xác nhận tâm điểm của bộ sách là đã đặt ra những vấn đề cơ bản trong cách giải nghĩa của tư duy lịch sử[11].
--------------------------------------------------------------------------------
[1] Do NXB Bergahn Books xuất bản, trang bìa và giới thiệu sơ lược được trình bày trên trang mạng http://www.berghahnbooks.com/series.php?pg=maki_sens
[2] Nổi bật nhất là quan điểm của triết gia Mỹ gốc Nhật Francis Fukuyama, được trình bày đầu tiên qua essay mang tên The End of History? đăng trên tạp chí chính trị quốc tế The National Interest năm 1989 và sau đó xây dựng lên thành tập sách xuất bản năm 1992: The End of History and the Last Man. Hệ thống lý luận của Fukuyama được nối tiếp từ nền tảng triết học Friedrich Hegel.
[3] Mời đọc thêm bài phân tích về mối quan hệ giữa bản sắc cá nhân và bản sắc tập thể từ góc nhìn xã hội học của Jerzy Szacki, Lê Hải dịch: Bản sắc tập thể hay Bản sắc xã hội của cá nhân (link).
[4] Trào lưu này của các sử gia Hoa Kỳ cũng có thể dễ dàng ghi nhận qua làn sóng bùng nổ các tập sách giải nghĩa lại lịch sử Việt Nam, đơn cử như: Mark Bradley và Marilyn Young biên tập (2008) Making Sense of the Vietnam wars: Local, National and Transnational Perspectives NXB ĐH Oxford; Hồ Tài Huệ Tâm biên tập (2001) The Country of Memory: Remaking the Past in Late Socialist Vietnam NXB ĐH California; Trần Tuyết Nhung và Anthony Reid biên tập (2006) Vietnam: Borderless Histories NXB ĐH Wisconsin; Duncan McCargo biên tập (2004) Rethingking Vietnam: State, party and political change in Vietnam NXB Routledge... Có thể coi tuyên bố của Keith Taylor (phần nào được giải thích qua bài phỏng vấn dành cho đài BBC, được lưu ở địa chỉ Internet http://www.bbc.co.uk/vietnamese/regionalnews/story/2003/09/030912_keithtaylor.shtml) là cột mốc ghi nhận bước ngoặt về lý thuyết sử học khi từ bỏ cách nhìn bản sắc thống nhất mà ông đã từng trình bày trong tập sách (1991) The Birth of Vietnam, NXB ĐH California, hay các sử gia chuyên về Việt Nam cùng thời như David Marr, Emile Durkheim và D.R.Sardesai. Nếu trước kia bản sắc tập thể (bản sắc dân tộc) là một điểm qui chiếu không đổi cho sử gia thì nay bản sắc cũng là một thay đổi mang tính lịch sử theo chiều thời gian, và bản sắc cũng không còn là một khối đơn vị, tự thân tạo thành từ nhiều thành phần khác nhau (ví dụ như phân tích của Amin Maalouf - link) và mang tính chất khác nhau khi đi từ tầm xã hội xuống từng tập thể và mỗi cá nhân (ví dụ như phân tích của Jerzy Szacki - link).
[5] Lý thuyết gia sử học chịu nhiều ảnh hưởng của phép duy vật biện chứng lịch sử, hiện là giáo sư của ĐH Standford và ĐH California - Santa Cruz. GS Hayden White nhận thấy sử luôn là một kịch bản được dựng lại, ít nhiều theo một trong bốn loại hình: chuyện tình, truyện châm biếm, hài kịch và bi kịch. Sử gia không chỉ là người tìm hiểu quá khứ mà còn phần nào tạo dựng ra lịch sử theo một trong bốn hệ tư tưởng được chấp nhận: bảo thủ, tự do, cực đoan và vô chính phủ.
[6] Ví dụ như công trình của sử gia Mác-xít Eric Hobsbawm, viết theo ký ức cá nhân hoặc từ góc nhìn không lấy phương Tây làm trung tâm - http://www.talawas.org/talaDB/suche.php?res=12616&rb=0302
[7] Ký ức - memory là phạm trù đang là tâm điểm tranh cãi và được tìm giải pháp lý thuyết từ nhiều ngành học cùng lúc: triết học, khoa học nhận thức, tâm lý học, nhân học, văn chương, chính trị và xã hội học, cùng các ngành nhỏ và các liên ngành hình thành trong quá trình nghiên cứu một trường hợp cụ thể.
[8] Cultural studies - tên ngành học do lý thuyết gia Mác-xít Stuart Hall thành lập ở Anh trong thập niêen 1970s và nhanh chóng phát triển trên thế giới, nghên cứu truyền thông và xã hội qua mô hình ngữ pháp và mối quan hệ ngữ - nghĩa cùng cốt truyện. - http://www.talawas.org/talaDB/suche.php?res=12761&rb=0104
[9] Thời gian không đơn giản là một trục tuyến tính mà trong các ngành khoa học xã hội còn được chia ra thành nhiều dạng thức khác nhau. Ví dụ đơn giản có thời gian thực mà mỗi người sống theo nhịp của môi trường tự nhiên như mặt trăng, mặt trời, mùa màng... và thời gian do các nghi lễ qui định, du nhập qua tôn giáo hay từ nền văn hóa khác như lịch Tây, đồng hồ và chuông nhà thờ, rằm, Tết và lễ Phật Đản. Thời gian cũng có thể được ghi nhận hoặc thể hiện qua không gian (ví dụ như các công trình xây dựng nối tiếp nhau qua năm tháng), vật chất (ví dụ như thay đổi về chất và lượng của cùng một mặt hàng) hoặc phức tạp hơn là qua cách sắp xếp trình tự (ví dụ theo cốt truyện, theo nhân vật, sự kiện, hay theo thứ tự nào khác) trong ký ức của mỗi cá nhân, hay trong ký ức tập thể được 'vật thể hóa' qua các hoạt động văn hóa như lễ hội. Ví dụ lịch sử hiện đại và hậu hiện đại của Việt Nam đang được một số trường phái ghi nhận thông qua chiều tâm linh, đơn cử như các công trình của: Kwon Heon-ik (2008) Ghosts of War in Vietnam, NXB ĐH Cambridge; Shaun Malarney (2002) Culture, Ritual and Revolution in Vietnam, NXB ĐN Hawaii; Đỗ Thiện (2003) Vietnam Supernaturalism: Views from the Southern Region, NXB Routledge; Nguyễn Thị Hiền và Karen Fjelstad biên tập (2006) Possessed by the Spirits: Mediumship in Contemporary Vietnamese Communities, SEAP; Philip Taylor (2007) Modernity and Re-enchantment: Religion in Post-revolutionary Vietnam, ISAS...
[10] Intercultural communication trong nguyên bản tiếng Anh, là tên của một trường phái trong khoa học và cũng là một chuyên ngành nhỏ, có lúc còn được gọi là cross-cultural communication, ghi nhận và nghiên cứu sự thay đổi khi thông tin được dịch chuyển từ nền văn hóa này sang nền văn hóa khác. Có thể lấy ví dụ cụ thể như các hệ giá trị, khái niệm và tư tưởng phương Tây khi du nhập vào Việt Nam hồi đầu thế kỷ 20 thường rất khác so với bản gốc vì đã qua hai lần chuyển dịch qua trung gian tiếng (văn hóa) Hán hoặc Nhật. Trong phạm vi bài viết này tác giả muốn đề cập đến độ rơ giữa các khái niệm và hệ thống lý luận cơ sở cùng văn hóa làm nền tảng cho nó, khác nhau không chỉ giữa các quốc gia cùng là phương Tây mà còn có lúc giữa các trường đại học nằm ở các vùng khác nhau trong cùng một quốc gia, những cơ sở khiến người ta hiểu khác nhau khi đề cập tới cùng một khái niệm như lịch sử.
[11] Tiếp theo là một paragraph cám ơn những người đã đóng góp vào bộ sách, có chỉnh sửa tùy theo mỗi tập sách. Nội dung trong tập thứ ba cùng biên tập với Jurgen Straub như sau: "Tôi muốn bày tỏ lòng biết ơn đối với các nhân viên của Trung tâm nghiên cứu liên ngành tại đại học Bielefeld, cũng như nhân viên của Viện nghiên cứu cao cấp về nhân loại ở Essen. Tôi cũng muốn cám ơn các biên tập và đồng biên tập của từng tập sách trong bộ sách này, và tất nhiên là tất cả những ai đã đóng góp nỗ lực cùng kiên nhẫn để hoàn thành nó. Cuối cùng, tôi muốn cám ơn bà Angelika Wulff đã giúp quản lý điều hành, và vợ tôi, Inge, đã ủng hộ nhiệt tình bằng cách giúp biên tập bài viết của tôi." Tập sách thứ 11 về cách diễn tả quốc gia qua lịch sử, truyền thông và nghệ thuật đang được xuất bản vào mùa thu năm nay.
Wednesday, October 15, 2008
Mang danh Bản sắc: Bạo lực và Nhu cầu Gắn bó
Amin Maalouf, Lê Hải dịch và chú thích[1]
Tôi không còn nhớ đã bao nhiêu lần từ sau ngày rời Lebanon năm 1976[2] để sang Pháp sống, người ta cứ hỏi tôi, theo cái trào lưu trên thế giới, rằng tôi cảm thấy mình "là người Pháp nhiều hơn" hay "là người Li-băng nhiều hơn". Và tôi luôn trả lời giống nhau: "cả hai"! Tôi nói như vậy không phải vì muốn công bằng hay trung lập, mà vì tất cả những cách trả lời khác đều là giả dối. Điều khiến tôi là chính tôi chứ không phải là bất kỳ ai khác đó là việc tôi qua lại giữa hai quốc gia, giữa hai hay ba thứ tiếng, và một vài truyền thống văn hóa. Đó chính xác là những gì định nghĩa bản sắc của tôi. Liệu tôi có thể tồn tại một cách nguyên bản hơn nữa nếu cắt bớt một phần của bản thân tôi?
Với những ai đặt câu hỏi, tôi đều kiên nhẫn giải thích là tôi sinh ra ở Lebanon và sống ở đó cho tới năm 27 tuổi; rằng ngôn ngữ Ả-rập là tiếng mẹ đẻ; và tôi đọc các tác phẩm của Dumas và Dickens và Gulliver Du Ký qua bản dịch tiếng Ả-rập đầu tiên; và là cũng ở quê tôi, ở ngôi làng của tổ tiên tôi, mà tôi đã trải nghiệm tuổi thơ tuyệt diệu và nghe những câu chuyện mà sau này đã góp phần tạo nên ý tưởng cho các quyển tiểu thuyết của tôi. Làm sao tôi có thể quên tất cả chuyện đó được? Làm sao tôi có thể cắt bỏ nó ra? Từ phía khác thì tôi cũng đã sống 22 năm trên đất Pháp; uống nước và rượu vang Pháp; hàng ngày chạm tay vào những viên đá cổ của mảnh đất này; viết sách[3] bằng tiếng Pháp; và nước mẹ Pháp[4] sẽ không bao giờ là nước ngoài đối với tôi.
Vậy phải chăng tôi một nửa là người Pháp và một nửa là người Li-băng? Tất nhiên là không. Bản sắc không thể phân chia ra được. Quí vị không thể chia nó ra làm đôi, làm ba, hay bất kỳ cách chia nào khác. Tôi không có một vài bản sắc: tôi chỉ có duy nhất một bản sắc, được tạo thành từ rất nhiều bộ phận trong một khối hỗn hợp đặc trưng của riêng tôi, cũng giống như bản sắc của những người khác cũng riêng biệt đối với từng người[5].
Một số lần, sau khi tôi đã cung cấp đầy đủ mọi thôi tin chính xác giải thích tại sao tôi liệt kê hết tất cả mọi mối dây lệ thuộc, có người tiến lại gần, vỗ vai, và nói "Tất nhiên, tất nhiên, nhưng cảm giác thực sự của anh là gì, ở sâu bên trong?".
Suốt một thời gian dài tôi cảm thấy thú vị với câu hỏi này, nhưng nay thì nó chả còn khiến tôi buồn cười nữa. Dường như nó thể hiện một quan niệm nhân văn mà theo tôi, dù khá bao quát, chưa đựng một mối nguy. Nó đặt tiền đề cho rằng "cái sâu bên trong" mỗi người chính là cái mối liên hệ thực sự đáng quan tâm, một dạng "sự thật mang tính bản chất" về mỗi con người, một "tính chất" đã được giao phó chỉ một lần và tất cả ngay khi sinh ra, sau đó không bao giờ thay đổi. Còn sau đó, tất cả những gì sau đó - con đường mà một người phải đi theo thời gian trong vai trò một điểm (agent) tự do, những lòng tin mà anh ta thu nhận trong chuyến đi đó; những sở thích riêng của anh ta, cảm giác, và quan hệ gia đình; nói ngắn gọn là chính là cuộc sống của anh ta - đều không có giá trị gì cả. Và khi, như ngày nay rất thường xảy ra, những người đương thời đang hô hào "khẳng định bản sắc" thì cũng có nghĩa là họ muốn tìm bên trong mình những bổn phận được coi như là cơ bản, thường là tôn giáo, dân tộc, sắc tộc hay chủng tộc, và đặt chúng vào vị trí cần phải tự hào trước mặt những người khác.
Bất kỳ ai khai báo một bản sắc hỗn hợp đều bị đẩy ra ngoài rìa. Nhưng một thanh niên đẻ trên đất Pháp trong một gia đình người Algeria rõ ràng đem theo mình hai bổn phận hay "di sản" khác nhau, và anh ta cần phải được phép sử dụng cả hai. Để lập luận, tôi nhắc tới hai "di sản" nhưng trên thực tế nhân cách của một thanh niên được tạo thành từ nhiều thành phần hơn vậy. Bên trong anh ta, các ảnh hưởng Pháp, châu Âu và các loại phương Tây khác trộn lẫn với Ả-rập, Berber, Phi châu, Hồi giáo và các nguồn khác nữa, từ trong ngôn ngữ, lòng tin, quan hệ gia đình cho đến sở thích trong ăn uống và gu nghệ thuật. Điều này có thể trở thành một thí nghiệm rất đầy đủ và hữu dụng nếu người thanh niên nọ cảm thấy được tự do sống với tất cả khả năng - nếu anh ta được khuyến khích chấp nhận tất cả những sự đa dạng đó. Nhưng câu chuyện có thể trở nên bi kịch nếu khi anh ta nhận là người Pháp mà những người khác lại coi anh ta là kẻ phản bôi hay đào ngũ, còn mỗi lần anh ta nhấn mạnh tới mối quan hệ với Algeria và lịch sử, văn hóa và tôn giáo ở đó thì sẽ lại bị người ta hiểu sai, không tin hoặc thậm chí phản ứng bạo lực.
Vấn đề sẽ còn phức tạp hơn nếu lấy bối cảnh bên kia sông Rhine. Tôi đang nghĩ đến trường hợp của một người Thổ Nhĩ Kỳ, sinh ra cách đây 30 năm, ở một nơi gần Frankfurt, và suốt đời sống ở Đức. Anh ta nói và viết tiếng Đức giỏi hơn ngôn ngữ của tổ tiên mình. Thế nhưng với xã hội của quốc gia đã thu nhận thì anh ta không phải là người Đức, trong khi với nguyên quán thì anh ta không còn hoàn toàn là người Thổ Nhĩ Kỳ nữa. Nếu theo suy nghĩ bình thường thì anh ta phải có quyền nhận cả hai bổn phận. Nhưng hiện tại cả luật pháp lẫn dư luận đều không cho phép anh ta hòa trộn bản sắc một cách bình yên như vậy.
Tôi vừa trình bày các dẫn chứng chợt xuất hiện trong đầu, nhưng còn có thể kể ra thêm nhiều nữa. Ví dụ như một người sinh ra ở Belgrade, trong một gia đình mẹ là người Serbia còn cha là người Croatia. Rồi chuyện một phụ nữ Hutu lấy chồng người Tutsi, hoặc ngược lại. Hay là chuyện một người Mỹ có cha da đen còn mẹ là Do Thái.
Có ý kiến cho rằng đó chỉ là những trường hợp cụ thể. Tôi không đồng ý. Những ví dụ tôi nêu không phải là những người duy nhất có bản sắc hỗn hợp. Mỗi con người đều là nơi gặp gỡ của nhiều bổn phận khác nhau, và có lúc các lòng trung thành mâu thuẫn với nhau và buộc người dung chứa chúng phải đi đến sự lựa chọn khó khăn. Trong một số trường hợp có thể dễ dàng nhìn ra ngay vấn đề, còn một số trường hợp khác thì cần phải phân tích kỹ hơn mới thấy.
Ngày hôm nay ở châu Âu có công dân nào lại không cảm nhận được không khí giống như là chiến tranh bên trong mình, một mâu thuẫn gia tăng giữa một bên là mối liên hệ của anh ta đối với các nước cũ như Pháp, Tây Ban Nha, Đan Mạch hay Anh, còn bên kia là bổn phận của anh ta đối với toàn châu Âu trong một quá trình tạo dựng? Đồng thời cũng có nhiều "người châu Âu", từ xứ Basque cho đến Scotland, cùng lúc cũng cảm thấy sự dính liền rất mạnh và cơ bản đối với vùng đất đó, cùng với con người ở đó, lịch sử và ngôn ngữ của nó. Có ai ở Hoa Kỳ ngày hôm nay có thể đánh giá vị trí của anh ta trong xã hội mà không nhắc tới những mối quan hệ trước kia, vốn từng là người châu Phi, Tây Ban Nha, Ireland, Do Thái, Ý, Ba Lan hay nào khác?
Tức là, tôi sẵn sàng công nhận các ví dụ tôi đưa ra đầu tiên thuộc về một nhóm đặc biệt nào đó được mở rộng. Tất cả những ai trong nhóm đó đều là một đấu trường cho các bổn phận đang trong mối quan hệ mâu thuẫn với nhau: họ sống tại một nơi có thể coi như là chiến tuyến qua lại giữa sắc tộc, tôn giáo hay các lằn ranh nhầm lẫn nào khác. Nhưng với toàn cảnh của tình thế này - bị vướng vào hơn là được hưởng - họ có vai trò quan trọng để trở thành đường dẫn, giúp loại trừ những sai lầm trong hiểu biết, giúp một số bên suy nghĩ hợp lý hơn và bên kia bớt hiếu chiến, làm nhẹ bớt các khó khăn, tìm kiếm thỏa thuận. Vai trò của họ là trở thành cầu nối, thành người đi giữa hai bên, người trung gian giữa các cộng đồng và văn hóa khác nhau. Đây chính là lý do khiến tình huống tiến thoái lưỡng nan của họ lại rất quan trọng: nếu chính họ không thể chống đỡ nổi trước nhiều bổn phận của mình, nếu họ tiếp tục bị các bên gây áp lực hoặc buộc phải ở lại bên trong bộ tộc của mình, thì tất cả chúng ta sẽ có lý do để lo lắng trước những thay đổi trên thế giới.
Tôi nhắc đến chuyện họ bị "áp lực và bắt buộc" - nhưng do ai? Không phải từ những người cuồng tín, các nhóm bài ngoại hay tương tự, mà từ chính quí vị và tôi, từ từng người và từ tất cả chúng ta. Và chúng ta làm như vậy bởi vì thói quen suy nghĩ và thể hiện ẩn sâu trong tất cả chúng ta; vì quan niệm chật hẹp, tách rời, hẹp hòi, đơn giản đã giản hóa bản sắc với tất cả mọi góc cạnh của nó xuống thành duy nhất một mối dây liên hệ, cũng chính là khởi điểm cho sự tức giận.
Tôi cảm thấy muốn hét to lên, cảnh báo sự nguy hiểm chết người từ lối suy nghĩ như vậy - toa thuốc cho tàn sát! Điều này có vẻ cực đoan, nhưng tôi sẽ cố gắng giải thích quan điểm của tôi trong những trang tiếp theo[6].
-----------------------------------------------------------------------------------------
[1] Đây là bản dịch phần dẫn nhập trong bản tiếng Anh do Barbara Bray dịch, In the Name of Identity: Violence and the Need to Belong, Arcade Publishing xuất bản năm 2001. Trước đó nguyên bản tiếng Pháp Les Identités meurtrières được xuất bản từ năm 1998 và từng được NXB Harvill Panther dịch và xuất bản năm 2000 với tựa đề On Identity. Tất cả các chú thích trong bài này là của người dịch.
[2] Amin Maalouf sinh năm 1949 ở Beirut, trong một gia đình Thiên Chúa giáo, có ông từng lập nghiệp ở Cuba và Mỹ, về nước mở trường, cha làm chủ một tờ báo và chuyên bình luận về hoạt động của quốc hội Lebanon. Từ nhỏ Maalouf được gửi vào trường của các giáo sĩ dòng Tên và sau theo khoa Xã hội học của Đại học Pháp ở Beirut, lấy bằng thạc sĩ. Năm 22 tuổi anh bắt đầu theo nghề báo và từng phỏng vấn Indira Gandhi, tường thuật cuộc đảo chính của phe Mác-xít ở Ethiopia năm 1974 và có mặt ở Sài Gòn trong những ngày kết thúc cuộc chiến 1975. Đó cũng là thời điểm bùng nổ cuộc nội chiến ở Lebanon và năm 1976 Amin Maalouf sang tị nạn ở Paris, bắt đầu chuyển sang viết báo bằng tiếng Pháp và một đoạn đời mới.
[3] Sự nghiệp báo chí tiếng Pháp của Amin Maalouf ở Paris tiếp tục thăng tiến với chức vụ giám đốc tờ tuần báo An-Nahar giai đoạn 1979-82, tổng biên tập tờ Jeune Afrique giai đoạn 1982-85, nhưng rồi ông đã bỏ ngang và dành hết thời gian cho văn học, xuất bản quyển tiểu thuyết đầu tay Léon l”Africain năm 1986 và tiếp theo sau là các tác phẩm thuộc hàng bán chạy ở Pháp, đặc biệt đầu sách thứ năm Le Rocher de Tanios đem lại cho tác giả giải thưởng cao quí Prix Goncourt năm 1993. Amin Maalouf được Đại học Mỹ ở Beirut phong danh hiệu Tiến sĩ danh dự năm 2003. Maalouf cũng từng sáng tác các libretto cho ba vở opera của đạo diễn Phần Lan Kajia Saariaho, lưu diễn nhiều nước trên thế giới.
[4] Tác giả dùng ngôi thứ ba số ít, giống cái – her lặp lại nhiều lần, người dịch thay bằng các chữ Pháp, mảnh đất này và nước mẹ Pháp để diễn tả gần đúng.
[5] Phần một trong quyển sách của Maalouf có tựa là My identity - my allegiances, bao gồm 5 chương được tác giả dùng để mô tả lần lượt các bước hình thành bản sắc trong tâm lý của một con người. Đầu tiên, bản sắc – identity là một phạm trù rất phức tạp đến nỗi có nhiều trường hợp người ta hiểu nhầm. Bản sắc có lúc được dùng để huy động một tập thể được cho là giống nhau, nhưng thực tế “bản sắc của tôi là cái ngăn tôi không giống hệt bất kỳ ai khác” (trang 10). Mỗi một con người trong đường đời của mình sẽ thu nhận thêm nhiều mối dây liên hệ mới – affiliation mà kèm theo đó là những bổn phận – allegiance, tức là những thành phần xây dựng nên bản sắc. Maalouf lập luận rằng khi giản lượt hóa bản sắc xuống chỉ còn một bổn phận tức là đã tạo ra nguy cơ “khuyến khích người ta có thái độ một phía, giáo phái, không dung thứ, ức hiếp và có lúc dám tự sát, thậm chí thường biến người ta thành kẻ sát nhân hoặc người ủng hộ kẻ giết người. Thêm vào đó bản thân tác giả còn tự nhận mình có mối dây liên hệ của một dân nhập cư hay còn có thể hiểu là trạng thái của những người thiểu số, không chỉ xảy ra khi rời xa quê quán mà ngay cả trong trường hợp không theo kịp những thay đổi ngay trên mảnh đất mà mình đang sống suốt từ khi sinh ra.
[6] Trong các giải thích sau này của Maalouf như trong chương trình HardTalk với BBC 31.3.2006 thì nguyên nhân khiến thế giới xung đột trong thế kỷ 21 này chính là chính trị dùng chiêu bài bản sắc, vì không thể đem bàn sắc ra bàn cãi giống như người ta đã từng làm với hệ tư tưởng. Giải pháp được đưa ra là mỗi con người phải tự hòa hợp với các bổn phận xung đột lẫn nhau trong bản sắc của mình, sau đó trở thành “cầu nối, người đi giữa, người trung gian cho các cộng đồng và nền văn hóa khác nhau” (trang 6).
Sunday, October 12, 2008
Khi nhà lý luận Mác-xít nghỉ hưu
Stuart Hall[1] (1932-) là người sáng lập ra ngành cultural studies (tạm dịch là nghiên cứu văn hóa) trên cơ sở môn biện chứng của Karl Marx kết hợp với lý thuyết ngôn ngữ của Ferdinand de Saussure. Hệ thống này trở thành nền tảng lý luận cho ngành phê bình ở Anh, ứng dụng rộng từ điện ảnh cho đến truyền thông. Bài phỏng vấn[2] của Laurie Taylor từ tạp chí lý luận New Humanist được người dịch lược bớt các phần quá chi tiết về cuộc sống và chính trị nước Anh.
Tôi bị muộn giờ trên đường tới nhà Stuart Hall [vì người tài xế taxi phải vất vả tìm đường. Đến lúc nhìn qua kính hậu thấy cái biển tên đường Agamemnon thì tôi tin là đã đi đúng. Và cái tên đó đã trở thành câu chuyện giữa hai chúng tôi ngay từ chỗ cửa ra vào. ...][3] Không biết những người sống nửa đời trên con đường mang tên Agamemnon có một ngày nào đó vì vậy mà ra thư viện mượn tác phẩm của Homer về đọc không nhỉ?
Stuart bật cười. Đó là tín hiệu tốt. Mấy năm nay tôi nghe nhiều về bệnh tình ông bạn già, tới nỗi trên đường đến đây tôi đã lo ông ta sẽ khó thể hiện nổi nụ cười mà ngày xưa từng chiêu dụ được biết bao nhiêu là chiến hữu và đồng nghiệp từ thời làm tạp chí New Left Review[4] hồi thập niên 1950, cho đến trung tâm nghiên cứu văn hóa ở Birmingham[5] hồi thập niên 1960 và 1970, rồi sau đó là ba chục năm ở Open University[6].
Tôi luôn thích cái nụ cười đó. Nhiều năm trước, trong những buổi hội thảo trên giảng đường, khi Stuart còn bận dồn sức vào ngành học cultural studies mà ông mới sáng lập, hay còn cố gắng đem lăng kính hậu-cấu-trúc vào đọc lại Mác, nụ cười đó luôn là tín hiệu thân thiện ngay cả trong trường hợp tôi không phải là người đầu tiên ông ta muốn thảo luận những phát kiến mới về quá trình mã hóa của truyền thông, hay về quan điểm của Althusser[7] về quyền lãnh đạo (hegemony).
Tôi nói với Stuart là tôi mừng thấy ông bạn vẫn còn khỏe mạnh, nói thêm là nhiều bạn bè cũng lo lắng. Bề ngoài thì họ hỏi về những chi tiết bệnh tật, nhưng từ rất nhiều câu hỏi đã nghe, tôi thấy họ thực ra quan tâm coi Stuart có còn sức làm việc như trước hay không, có còn khả năng đưa ra những phân tích chính trị sắc bén như đã từng giúp chúng tôi nhận biết tầm quan trọng thực sự của Chủ nghĩa Thatcher và Trào lưu mới trong đảng Lao Động[8] hay không.
"Laurie, nói chung tôi khỏe một cách đáng ngạc nhiên. Tôi bị suy thận, hư hỏng hoàn toàn. Nếu không chạy thận thì tôi đã chết từ lâu. Cả một quá trình dài. Bác sĩ chẩn bệnh từ những năm 80 và bệnh tình ngày càng gia tăng".
Vậy bệnh tật có làm Stuart gặp khó khăn khi tham gia ở một mức độ nào đó vào chính trị?
"Mỗi tuần tôi mất ba ngày đi chạy thận (dialysis). Cả ngày thứ Hai tôi dành trọn cho các dự án ở trung tâm mỹ thuật. Tôi không còn thời gian để giao tiếp xã hội nữa. Tôi không đi dự hội thảo và không đến những chỗ mà tôi phải gặp nhiều người".
Cho nên ông dừng viết lý luận chính trị?
"Tôi chỉ đủ sức quán xuyến một số chuyện thôi. Nếu viết về chính trị thì người ta sẽ mời đi nói chuyện, mà tôi thì không thể đảm đương nổi nữa rồi. Không đủ sức. Tôi đang chuẩn bị cho ba bài giảng lớn. Sáng nào cũng thức từ 4h để suy nghĩ. Tôi có thể đi nói chuyện không chính thức, nhưng khi giảng bài trước cử tọa đông người thì adrenaline trong người tôi tăng lên, và làm tiêu tốn nước trong cơ thể. Kết thúc bài giảng cũng là lúc tôi lăn ra ốm, thực sự ốm".
Tôi phần nào cảm thấy bối rối khi nghe mô tả cặn kẽ đến thế. Không phải bệnh tình của Stuart làm tôi băn khoăn, mà chủ yếu là cái ý nghĩ mà có lẽ một số bạn bè và đồng nghiêp cũ của ông cũng như vậy, không cho rằng ông ta im lặng về chính trị là do bệnh tật. Người ta đồrằng đó là vì Stuart dành hết thời giờ cho cái trung tâm mỹ thuật mới lập. Tôi quyết định đề cập vấn đề một cách gián tiếp. Tại sao Stuart lại quan tâm tới nghệ thuật tạo hình?
"Khi nghỉ hưu tôi muốn làm một cái gì đó mới. Tôi thích cái ý tưởng trở thành nhà khoa học không cần viện nghiên cứu. Trước đó tôi chỉ toàn làm việc với các thể loại viện khoa học mà thôi. Và tôi cảm thấy lạc lõng khi không còn sống trong môi trường kiểu như vậy. Khi thử làm việc trong gian phòng trên lầu tôi không cảm thấy thoải mái. Cho nên tôi trở thành chủ tịch của hai tổ chức hoạt động nhằm đa dạng hóa văn hóa trong nghệ thuật: một về mỹ thuật và một về chụp ảnh. Tôi nhập hai hội vào làm một và xin tài trợ từ quĩ xổ số, vì cho rằng cần phải có trung tâm cho rất nhiều hoạt động thuộc loại này. Đó là câu trả lời ngắn. Câu trả lời dài hơn có thể bắt đầu từ thập niên 1980, khi tôi viết về bản sắc văn hóa, và rất nhiều vấn đề có thể thể hiện qua mỹ thuật của các cộng đồng thiểu số".
Và người ta đã sai khi nghĩ rằng ông thay đổi môi trường vì vỡ mộng về chính trị?
"Cũng không hoàn toàn sai. Tôi không từ bỏ chính trị. Tôi vẫn còn rất quan tâm đến các câu hỏi chính trị. Nhưng đúng là tôi không còn ảo tưởng chính trị nữa. Đó là điều chắc chắn. Đúng là tôi đã viết rất nhiều về Chủ nghĩa Thatcher. Cũng đúng là tôi đã chứng kiến sự trưởng thành của Tân đảng Lao Động. Và tôi không thích nó, hoàn toàn đúng với những gì tôi đã dự đoán, nhưng bây giờ tôi không thể làm được gì cả. Tôi có thể làm được gì bây giờ".
Có đáng thất vọng không nhỉ? Chính ông ta từng kiên quyết đòi phải phân tích hiện tại. Tôi nhớ như in câu trích dẫn mà hồi năm 1989 Stuart lấy lại từ Antonio Gramsci[9] rồi xây dựng thành chủ thuyết cho bài luận nổi tiếng Out of Apathy: "Gramsci từng nói 'hãy nhìn một cách hung bạo vào những gì đang tồn tại', không phải như những gì bạn muốn như vậy, cũng không phải theo cách bạn nghĩ nó như vậy cách đây mười năm, cũng không phải theo cách mà nó được mô tả trong kinh điển, mà như nó thực sự tồn tại: những cơ sở đầy mâu thuẫn và chai đá của tình hình hiện tại".
Stuart có ngay một câu trích Gramsci để trả lời tôi. "Tôi bi quan về tri thức và lạc quan về ý chí. Đúng là tôi từng nghĩ rằng bạn phải phân tích những gì đang xảy ra trước mặt và cố gắng tìm hiểu bản chất của nó, chứ không phải ghép nó vào cái kiểu bạn muốn. Và rồi thử tìm các khả năng thay đổi và ứng dụng. Đó chính là chiến lược của tôi".
Nhưng ông có còn theo đuổi con đường đó nữa hay không. Tôi nhắc lại cái thời mà Stuart nổi tiếng về những phân tích nâng chính sách của chính phủ Thatcher[10] lên thành một thứ chủ nghĩa, đóng góp rất nhiều cho chính trị học. Trong lúc người ta chỉ coi uy thế của bà thủ tướng chỉ đơn thuần là một công cụ chính trị đặc thù, Stuart lại nhận thấy những thay đổi vô cùng cơ bản. Đường lối chính trị theo kiểu Thatcher rất thu hút giai cấp công nhân truyền thống, cũng là cử tri của đảng Lao Động, giống như Stuart từng quan sát thấy trong giai đoạn trước đó, rằng những cuộc đấu tranh giai cấp quyết liệt dần nhường chỗ cho lối sống mới và chủ nghĩa tiêu dùng. Còn bây giờ là thời đại gì?
"Có lẽ tôi bắt đầu cảm thấy mình giống như khủng long rồi. Không phải đề cập đến vấn đề cụ thể nào, hay chính sách cụ thể nào mà tôi từng đặt lòng tin. Nhưng có một sự chuyển dịch nhất định. Những điểm tựa cơ sở cho thế giới chính trị và hi vọng chính trị của tôi không còn nữa. Tân đảng Lao động đã triệt tiêu các khái niệm truyền thống về xã hội và quốc doanh". [...]
[... Stuart phân tích một loạt các thay đổi và những đặc điểm mới của nước Anh hiện tại, và] tôi bắt đầu thấy bớt thất vọng, nhưng bỗng nhiên chợt nhớ lại bài viết gần đây của Stephen Howe, cho rằng quyển sách mới của Perry Anderson[11] hầu như không còn quan hệ gì với chủ nghĩa Mác nữa cả. Vậy còn Stuart thì sao? Cũng thấy Karl Marx không còn là điểm tựa đắc lực như trước nữa?
"Tôi vẫn còn là nhà Mác-xít nếu xét những gì Mác nói về tư bản. Tư bản vẫn còn là động lực tiến hóa phi thường. Nó làm thay đổi cuộc sống loài người. Chúng ta đang chứng kiến thêm một trào lưu toàn cầu hóa, tạo ra một thế giới là thị trường cho tư bản. Đây gần như là quá trình thứ bảy rồi. Chúng ta đã trải qua đủ mọi loại hình của toàn cầu hóa: chủ nghĩa đế quốc, công cuộc xâm chiếm thuộc địa, cuộc chiến tranh lạnh, xu hướng bá quyền của Mỹ. Bây giờ đến lượt thủ tướng Tony Blair ước mong giai cấp tư bản sẽ chăm sóc sức khỏe cho mấy đứa cháu của tôi, còn Barclays (tập đoàn ngân hàng toàn cầu gốc ở Anh - ND) và Tesco (tập đoàn siêu thị toàn cầu gốc ở Anh - ND) thì quản lý trường học của tôi. Đó là những mong ước đáng kinh ngạc, chỉ xảy ra khi tư bản biến thành một lực lượng toàn cầu hùng mạnh đến như vậy".
Nhưng không phải trên thế giới cũng đang có một lực lượng toàn cầu hùng mạnh khác mà ngay cả những ai cực đoan nhất hồi thập niên 70, rồi 80, và 90 cũng không dám dự đoán hay sao, đó là sự gia tăng và tiếp tục gia tăng của trào lưu tôn giáo cực đoan. Không phải chính Stuart đã từng tiên đoán sao?
"Tôi không dám nói mình đã từng nhắc nhở, mà có lẽ nên nói là tôi không ngạc nhiên về hiện tượng đó. Tôi cho rằng chủ nghĩa tự do không biết gì về văn hóa, và tất nhiên là trong đó bao gồm tôn giáo. Tôi cho rằng văn hóa đã chờ để trả thù sau trào lưu thế tục hóa, chủ nghĩa duy lý và hiện đại. Ngay cả trong một thế giới thế tục hiện đại đã được chia thành khối đồng nhất lắm rồi, chúng ta vẫn còn cần có một số tập hợp ý niệm chung để hiểu cuộc sống và đối thoại với những người khác về sự khác biệt".
Với tôi, phát biểu này mang âm hưởng giống như một đánh giá gần đây của John Gray[12], cho rằng thế tục hóa và tư tưởng nhân văn tự do chứa đựng những ý niệm về quá trình tự hoàn thiện và tiến bộ, hướng tới một thế giới tốt hơn, cũng giống như mục tiêu của tôn giáo. Nếu hiểu như thế thì quá trình gia tăng của chủ nghĩa tôn giáo cực đoan chẳng qua chỉ là sự trở lại của những gì từng bị đè nén. Thế nhưng Stuart không chịu khoanh tay khi bị tôi cố xếp vào cùng nhóm những người bi quan như Gray.
"Tôi thấy cần phải nói một chút về quan điểm cho rằng tư tưởng nhân văn tự do bao hàm một sắc thái tôn giáo nào đó, cũng mong đợi một đấng cứu thế nào đó đến từ vật chất thay cho từ trên trời phái xuống. Tôi nghĩ khác. Chủ nghĩa nhân văn tự do thất bại vì chỉ ứng dụng với một phần ba, một phần tám, một phần mười thế giới mà thôi. Nó không có khái niệm về sự khác biệt, không nghĩ rằng khi phần còn lại của thế giới trở thành lịch sử thì bản thân không còn cách nào khác là cũng trở thành như vậy qua cùng con đường như vậy. Hệ tư tưởng đó không có khả năng hiểu những nền văn hóa khác biệt. Quí vị cần phải biết mình khác với người khác như thế nào trước khi hình thành nên bản sắc cho riêng mình".
Như vậy có lẽ Stuart cũng không muốn được xếp chung nhóm với những học giả như Stephen Eric Bronner[13], coi sự lan tỏa của tư tưởng tôn giáo cực đoan và những cấm đoán mới đối với quyền tự do ngôn luận và hội họp như cơ hội để vận dụng trở lại hệ tư tưởng Khai sáng?
"Tôi thực sự lớn lên trong thời Khai sáng. Tôi biết Khai sáng đã làm gì để giải phóng con người khỏi mê tín, khỏi tôn giáo. Tôi biết Khai sáng đã làm gì để dựng ra điều huyền hoặc (fiction) về hệ thống luật pháp, chỉ là tưởng tượng nhưng rất cần thiết và thực sự có hiệu lực ngăn cấm con người ăn thịt lẫn nhau. Đó là những điều vô cùng tiến bộ. Nhưng Khai sáng cũng còn chỗ khiếm khuyết là vấn đề chủng tộc. Tất nhiên thời đó người ta không nói như thời tiền Khai sáng, rằng những người khác là giống loài khác hoàn toàn, rằng họ kém tiến hóa hơn, và nô lệ là phân loài khác. Khai sáng đúng là có xếp tất cả con người vào một loài, nhưng lại chia ra thành các bậc tiến hóa khác nhau, phân biệt giữa những đứa trẻ của văn minh và người mới chỉ biết suy nghĩ. Sự phân biệt đó chưa hề biến mất. Tôi từng thử nghĩ xem nếu phát triển tư tưởng Khai sáng trong thời nay thì nên thực hiện thế nào, và thấy bi kịch của Hồi giáo là ở chỗ chưa có giai đoạn Khai sáng riêng, cho nên không có điểm tựa để nảy mầm và định dạng một hình thức Hồi giáo cho thế giới hiện đại".
Stuart Hall luôn làm cho người nghe phấn khích. Sau khi đọc hoặc nghe ông nói chuyện người ta không chỉ cảm thấy hiểu thế giới hơn, mà còn muốn dâng hiến cho sự nghiệp thay đổi thế giới. Nhưng điều đó không có nghĩa là ông ta muốn tuyên truyền cho bất kỳ chủ thuyết chính trị nào. "Tôi không biết cách tư duy sáng tạo theo kiểu người làm chính sách", ông từng nói như vậy hồi năm 1998 trong một phỏng vấn dành cho tạp chí Marxism Today[14], "Tôi là tri thức và tôi có thể chiến đấu cho cuộc đấu tranh tri thức".
Cũng có thêm một nguyên nhân về mặt lý thuyết khiến Hall không thể gắn kết với những phong trào cụ thể là do ông liên tục ý thức rằng quyền lực của con người (human agency) phụ thuộc vào hoàn cảnh. Nói theo Mác, "con người làm ra lịch sử nhưng không có khả năng tạo ra chính bản thân". Stuat khẳng định đây không phải là quan điểm bi quan.
"Tôi không tin vào khả năng của con người trong một chừng mực nào đó có thể đơn phương tạo ra biến chuyển lịch sử. Quyền lực của con người đầu tiên phải phục tùng cái logic chung và qui luật địa phương ở nơi hoạt động. Phát biểu nguyên thủy nhất phải được thể hiện bằng thứ ngôn ngữ mà thành phần luôn chứa đựng dấu vết của các ngôn ngữ khác".
Tôi không định hỏi chuyện Stuart về ngành nghiên cứu văn hóa, nhưng tôi nhận thấy ông ta đòi được công nhận thích đáng trong phạm vi nói chuyện, mà cũng là lối tranh luận quyết liệt trong khoa học để giành sân, mà Stuart có vẻ muốn chiếm toàn bộ cho lý thuyết nghiên cứu văn hóa. Không hiểu ông ấy có còn tiếp tục quan tâm tới đề tài này?
"Đúng là tôi vẫn muốn tiếp tục tư duy cho ngành nghiên cứu văn hóa, nhưng không phải trong phạm vi một lĩnh vực (field). Tôi chưa bao giờ coi đây là một lãnh vực. Tôi cho rằng nếu được là lãnh vực thì nó chứa đựng quá nhiều điều nhảm nhí."
Vậy bây giờ ông còn tiếp tục ngồi trước TV để giải mã các thông điệp và phân tích độ rơ giữa đài truyền hình và khán giả hay không?
"Tôi vẫn đi nói chuyện và lên truyền hình suốt. Tôi vẫn nói với họ 'điều này không đúng' và 'quí vị nói dối' và 'không thể làm như vậy'. Tôi vẫn tiếp tục đối thoại và phê bình với những người viết báo và tạp chí mà tôi đọc. Trong đầu tôi luôn có sẵn nguyên cớ. Tôi muốn biết tại sao không có ai đưa ra quan điểm triết học về khả năng các xã hội hiện đại có thể làm gì để tạo ra một kiểu sống nào đó khác hơn. Rồi về khả năng quốc doanh quản lý tư nhân hơn là tư nhân quản lý tất cả mọi thứ. Một số xã hội có tổ chức khác với Anh quốc, ví dụ điển hình nhất là Thụy Điển. Nhưng xã hội đó đang phải chịu áp lực và không thể duy trì lâu hơn nữa. Nếu không được bảo vệ thì nó sẽ bị toàn cầu hóa đè nát bằng thị trường, chủ nghĩa cá nhân, tư tưởng kinh doanh và cạnh tranh".
Cho đến lúc này tôi quá chú tâm vào câu chuyện mà không để ý thấy Stuart bắt đầu mệt. Nhưng bây giờ, khi ông bạn già phải ngừng để ho thì tôi chợt thấy mình ích kỷ quá. Có được cái cơ hội mà quá nhiều người mơ ước cho nên tôi như đứa trẻ được nuông chiều. Tôi tìm cách kết thúc câu chuyện trong không khí lạc quan. "Vậy có cơ sở nào để hi vọng không?"
"Tôi nghĩ mọi chuyện đang trong tình trạng vướng mắc. Tôi không thất vọng đến nỗi nghĩ rằng lịch sử đã kết thúc. Nhưng tôi nghĩ rằng trạng thái từng được Gramsci mô tả là sự cân bằng giữa các lực lượng xã hội sẽ mạnh hơn hi vọng rất nhiều".
--------------------------------------------------------------------
[1] Là người gốc da đen sinh ở Jamaica, sang Anh năm 1951 và theo học ở Oxford, có thêm chi tiết ở http://vi.wikipedia.org/wiki/Stuart_Hall.
[2] Trong số 121 #2, tháng Ba/Tư 2006, bản điện tử lưu ở địa chỉ http://newhumanist.org.uk/960, tựa đề gốc Culture's revenge: Laurie Taylor interviews Stuart Hall.
[3] Các đoạn bỏ bớt được thay bằng ký hiệu [...]. Trong trường hợp cần lược lại ý chính thì câu văn do người dịch viết sẽ được đặt bên trong ký hiệu đó.
[4] Tạp chí dành cho phe tả (đảng Lao Động Anh) theo xu hướng mới, xuất hiện cuối thập niên 1950, sau cuộc khủng hoảng kênh đào Suez và đặc biệt là sự kiện Liên Xô đem quân vào Hungary, khiến hàng ngàn đảng viên cộng sản Anh trả lại thẻ đảng.
[5] Birmingham Center for Contemporary Cultural Studies - nơi Stuart Hall cùng các đồng nghiệp sáng lập ra ngành cultural studies.
[6] Đại học Mở, là trường đại học có nhiều sinh viên nhất nước Anh. Học viên đăng ký rồi tự học từ nhà, nhận giáo trình qua đường bưu điện, hoặc thu lại chương trình phát trên kênh truyền hình BBC. Trong thời gian này Stuart Hall tiếp tục viết và biên soạn nhiều công trình nghiên cứu, phát triển và ứng dụng lý thuyết ngữ nghĩa vào nhiều mặt của cuộc sống, đặc biệt là giáo trình năm 1997: Representation: Cultural Representations and Sygnifying Practices.
[7] Louis Althusser (1918-1990) cũng là triết gia Mác-xít, người Pháp gốc Algeria.
[8] Hay còn gọi là Tân đảng Lao Động - New Labour, là chính sách mới được đề xướng vào đầu thập niên 1990 mà sau đó đã dẫn đến thắng lợi cho đảng Lao Động và thủ tướng Tony Blair.
[9] Antonio Gramsci (1891-1937) là người sáng lập đảng cộng sản Ý, bị chính quyền Mussolini tống giam nhưng đồng thời cũng nổi tiếng nhờ những công trình lý luận trong thời gian này, trong đó có các nghiên cứu về quyền lãnh đạo trong văn hóa.
[10] Chính phủ của đảng Bảo Thủ do bà Magaret Thatcher làm thủ tướng từ 1979 đến 1990.
[11] Perry Anderson (1938-) là nhà lý luận Mác-xít và cũng là giáo sư sử học ở UCLA (Đại học California), Hoa Kỳ, trong thập niên 1960s từng tiếp quản vai trò tổng biên tập tạp chí lý luận New Left Review từ tay Stuart Hall
[12] John Gray (1948-) từng là cố vấn cho chính phủ Thatcher hồi thập niên 1980 nhưng sau lại chuyển sang ủng hộ Tân đảng lao động trong thập niên 1990.
[13] Stephen Bronner (1949-) là giáo sư chính trị học và quan hệ quốc tế của Hoa Kỳ.
[14] Tờ báo của Đảng cộng sản Anh, giải thể cùng với đảng này năm 1991.
Người cộng sản kiên định
Eric Hobsbawm, Lê Hải dịch
Chín mươi năm sống và chứng kiến thế giới đổi thay, bản thân là sử gia thuộc hàng ảnh hưởng rộng và mạnh nhất trên thế giới, Eric J. Hobsbawm[1] vẫn tiếp tục xác nhận đi theo con đường chủ nghĩa Mác, cả trong học thuật lẫn ngoài đời sống. Quan tâm đến lịch sử thế giới hầu như cùng lúc với tinh thần Tuyên ngôn cộng sản (Communist Manifesto), giáo sư Hobsbawm xây dựng tên tuổi với hàng loạt đầu sách nghiên cứu lịch sử trở thành giáo trình cơ sở cho nhiều trường đại học không chỉ ớ Anh, Mỹ, Úc và New Zealand. Gần đây ông xuất bản quyển hồi ký đối chiếu lý thuyết và lịch sử thế giới với chính cuộc đời và trải nghiệm cá nhân. Để giúp quí vị độc giả talawas tiện nắm bắt tư duy và diễn giải của Eric Hobsbawm, xin trình bày bản dịch[2] tiếng Việt trích từ buổi giới thiệu sách[3] ở Đại học California (UCLA). Chủ nhà và cũng là người đặt các câu hỏi giúp khái quát là giáo sư sử học Ivan Berend, giám đốc trung tâm nghiên cứu Âu –Á. Tựa đề, phân đoạn và các tiêu đề nhỏ do người dịch đặt[4].
Nếu quí vị từng đọc qua quyển sử của tôi về thế kỷ thứ 20, The Age of Extremes, có lẽ còn nhớ tôi bắt đầu sách bằng một câu trích dẫn Isaiah Berlin. “Tôi sống qua thế kỷ 20 mà không, tôi phải thêm vào, không phải đau đớn bản thân”, - Isaiah nói – “Tôi nhớ rằng nó chỉ là một thế kỷ kinh khủng nhất trong lịch sử phương Tây”. Đó cũng là trường hợp của tôi. Hơn vậy, tôi có cơ hội sống cả đời chỉ biết đọc, viết, và giảng bài. Vậy thì tôi có cái gì để thuyết phục người ta đọc hồi ký của một người như vậy? Riêng chuyện ngồi viết đã là một lời mời người ta đọc rồi.
Quá khứ
Tôi có điểm đáng giá là tuổi già. Năm nay[5] tôi 87 tuổi, tức là sống lâu hơn 99% dân số trên thế giới. Tuổi đời của tôi là ưu thế so với tuổi của người đọc. Hồi còn đi dạy ở New York, có lần kể với sinh viên chuyện đọc tin Hitler lên cầm quyền vào buổi sáng đi học ở Berlin, tôi cảm thấy các cô cậu sinh viên ngồi bên dưới nhìn tôi như thể họ gặp chính nhân chứng vụ ám sát Abraham Lincoln năm 1865. Câu chuyện đó quá xưa tới nỗi nó không còn dính líu gì với chuỗi sự kiện trong cuộc sống hàng ngày của chúng ta, không còn khiến các bạn trẻ đó có chút liên tưởng nào cả. Nói thực với quí vị, thỉnh thoảng tôi cũng có cảm giác như vậy khi nhìn lại những mốc sự kiện trong cuộc đời tôi, mà nay được người ta xem là quan trọng trong lịch sử, ví dụ thảm họa ở Đức năm 1923. Lúc đó tôi chỉ là một cậu bé nên mọi chuyện diễn ra xung quanh đều không có ý nhĩa gì, nhưng bây giờ chiêm nghiệm lại (retrospect) mới thấy quan trọng.
Trong đầu tôi thường nghĩ tới phản ứng của mình trước các sự kiện đó, thấy nó chẳng khác gì cảm giác khi tình cờ đọc thấy những chuyện xảy ra trước khi tôi ra đời, đọc từ sách, tài liệu hay tư liệu, nghe từ những câu chuyện trong gia đình, ví dụ nhu vụ ám sát hoàng tử Ferdinand ở Sarajevo năm 1914. Cho nên, nếu quí vị còn quá trẻ để từng chứng kiến một mảnh nhỏ nào đó của một thế kỷ khủng khiếp mà loài người may mắn sống sót – mà tôi cũng chả biết tại sao – thì có thể tìm thấy đôi chút từ những gì còn lưu lại của một người mà các sự kiện đó không chỉ là ngày tháng vô hồn mà khắc sâu vào cuộc sống của họ. Ví dụ như con đường từ trường về nhà ở Berlin trong ngày Hitler lên nắm quyền. Hay chuyến xe lửa đông nghẹt đội đồng ca nữ sinh người Anh rời Casino de Paris và Follies Bergere vào đúng cái đêm mà Đệ nhị thế chiến bắt đầu. Cưới vợ đúng giữa thời điểm khủng hoảng tên lửa ở Cuba. Đó là một lý do tại sao phải đọc hồi ký của những người già như tôi.
Phi vĩnh cửu
Tuổi già còn đem đến cho những người như tôi một lợi thế khác nữa, đó là cảm giác không có gì là vĩnh cữu. Không giống như một số chính trị gia, chúng ta không sống trong thế giới của những giấc mơ. Cuộc sống đầy những thay đổi đến tận gốc rễ. Tất nhiên là trong đời tôi kịp nhìn thấy Đế quốc Anh tan biến dần, không còn bao trùm cả thế giới như khi tôi còn bé. Tôi được chứng kiến sự hình thành và tan rã của chế độ quyền lực châu Âu cuối cùng với tham vọng bá chủ thế giới, ước mơ về một đế chế một ngàn năm của Hitler. Rồi chủ nghĩa cộng sản, cuộc cách mạng trên thế giới, bắt đầu bằng Tháng Mười Nga, kéo theo một phần ba dân số thế giới chỉ trong vòng 30 năm kể từ sau ngày Lenin bước từ xe lửa xuống Nhà ga Phần Lan ở cái nơi bây giờ là St. Peterburg, là ở đâu nhỉ? Tôi sống từ lúc nó bắt đầu cho đến khi kết thúc. Có những người trong chính phủ Bush ở Washington tin vào sự vô địch của quyền lực tuyệt đối, bá chủ thế giới của Hoa Kỳ. Những người có tuổi và kinh nghiệm lịch sử như tôi biết rằng đế quốc không tồn tại mãi mãi được.
Quyển hồi ký của tôi không chỉ đơn giản là những ngày tháng nối tiếp nhau ghi lại những sự kiện và kinh nghiệm. Tất nhiên đa phần sách là các sự kiện nối tiếp, nhưng ngay chính sử gia cũng hiểu rằng không thể kể lại lịch sử chỉ bằng chuỗi tuần tự (narrative), đánh mất những vấn đề cần nhấn mạnh, là những gì nối kết tất cả với nhau. Tôi cũng thấy đúng vậy khi viết hồi ký. Đến một mức nào đó, đặt sự kiện này cạnh sự kiện kia không giúp ích gì cả. Cuộc đời tôi cũng chính là thế giới ngày hôm nay, nơi mà đàn ông và đàn bà có quyền hiện hữu cùng lúc, hoặc hầu như cùng lúc, từ những vùng khác nhau, văn hóa và văn minh khác nhau. Cái đó không thể mô tả được bằng kết cấu tuần tự. Sách của tôi có những chương viết về mối quan hệ của tôi với các quốc gia, khu vực và cũng là các nền văn hóa như Pháp, Tây Ban Nha, Ý, Hoa Kỳ, một số phần của Thế giới thứ ba, đặc biệt là châu Mỹ La Tinh. Nhưng đó không phải là chuyện kể của một ông giáo sư hay đi du lịch, ít nhất là theo cách hiểu của tôi, những nơi đó chưa bao giờ và hiện không hề tách rời nhau. Tất cả thuộc về một thế giới tương tác toàn cầu, cũng giống như một người, chẳng hạn như tôi, cùng lúc làm việc ở Luân Đôn, Paris, Ithaca và New York.
Tầm nhìn
Cần phải nói thêm về điểm này, tất nhiên là tôi hi vọng thoát khỏi cách nhìn cục bộ của những người không biết gì hơn ngoài biên giới mảnh đất mình đang sống. Nói chung tất cả chúng ta đều có nguy cơ vướng vào lối suy nghĩ đó. Chính vì vậy mà tôi phải cố gắng để khỏi địa phương chủ nghĩa trong khi làm việc. Có lẽ tôi chỉ còn muốn giới thiệu thêm một vấn đề nữa, rằng quyển hồi ký của tôi có thể coi như mặt B, hay một cách nhìn nhẹ nhàng song hành cùng quyển sách sử của tôi về thế kỷ 20. Age of Extreme là thử nghiệm để trình bày lịch sử, tức là những gì đã diễn ra trong thế kỷ trước, thỉnh thoảng minh họa bằng kinh nghiệm bản thân của người từng trực tiếp trải qua, hoặc đa số là gián tiếp. Một cách khác, có thể coi đó là cách giải thích lịch sử đã giúp hình thành nên suy nghĩ, nhân cách và con người sử gia như thế nào. Nói chung, hai vấn đề phụ thuộc lẫn nhau, nhưng chỉ là bổ sung, chứ không phải là tác nhân chính.
Ivan Berend: Câu hỏi đầu tiên là chúng tôi đọc thấy ông có một cuộc sống riêng tư đầy kịch tính và trải nghiệm lịch sử từ khi còn rất nhỏ. Vậy thì những gì ông chứng kiến đã thay đổi như thế nào đối vối cuộc đời ông, một con người đáng kính và ấn tượng. Tôi nghĩ rằng 15 năm đầu đời đã ảnh hưởng cực mạnh đến lòng tin của ông vào một lý tưởng đến như vậy.
Việc đầu tiên tôi hiểu ra là đang sống dưới chân núi lửa đang trong thời gian hoạt động, hết Đệ nhất thế chiến lại sang tới Đệ nhị thế chiến, thế giới chỉ bình yên trước năm 1914 mà thôi. Với thế hệ cha mẹ tôi, lúc họ nói “thời bình” là ý họ nói tới trước 1914, chứ sau 1918 không bao giờ là hòa bình đối với họ cả. Xã hội cho đến nay vẫn chưa tái thiết xong, ít nhất là ở Trung Âu. Xã hội Anh ổn định hơn, ở Mỹ cũng vậy, ít nhất là đến trước thời suy thoái, nhưng Trung Âu thì không được như vậy. Có lẽ sẽ khó hiểu đối với ai chưa từng sống trong thảm họa của thế kỷ 20 ở giữa châu Âu, để hiểu thế nào là sống trong một thế giới không ai dám nghĩ tới ngày mai, hay thậm chí còn không thể gọi là thế giới nữa. Chẳng qua chỉ là một ga xép giữa một quá khứ đã chết và một tương lai chưa kịp sinh ra, có lẽ ngoại trừ cuộc cách mạng Nga. Không còn trường hợp nào rõ ràng hơn nước Áo, một mảnh nhỏ của cái từng là đế quốc, mà bản thân không còn tự tin nữa, không tin vào sự tồn tại của mình. Và ở Đức, nơi sinh và cũng là nơi tử của Cộng hòa Weimar. Đó là những trải nghiệm khiến tôi theo cánh tả, theo cộng sản, và cứ như thế.
Hi vọng
Tiếp nữa là thời đó có chỗ để hi vọng, chính là hi vọng vào cuộc cách mạng Nga. Chúng tôi không mong sẽ có thiên đường, chỉ mong nó là niềm hi vọng cho một thế giới mới. Chúng tôi không biết cuộc cách mạng sẽ đi đến đâu, và đúng là đến cuối đường nó không rẽ vào một thế giới tốt lành như hằng mong đợi. Nhưng đúng là có hi vọng, là một thứ có sức mạnh khủng khiếp với thế hệ đầu tiên lớn lên sau Đệ nhất thế chiến, sau cảnh toang hoang tàn phá đến tận gốc. Ý tôi là muốn giải thích tại sao những người theo cánh tả như chúng tôi hồi đó vẫn còn gắn bó với tình cảm về một nước Nga, mà nay ví dụ như không thể có được với Trung Quốc chẳng hạn. Trung Quốc là nơi vĩ đại, nhưng chưa bao giờ từng là động lực chuyển đổi thế giới với bất kỳ ai. Nếu nói tới những ảnh hưởng của lịch sử lên cá tính thì có lẽ đầu tiên, tức là không chỉ sống trong những sự kiện như vậy, mà còn có tuổi thơ khó khăn, như quí vị có thể đọc thấy trong sách của tôi, là tính cách tự chủ, biết tự giải quyết vấn đề của mình. Không than vãn với ai khác, vì nếu chính bạn không giải quyết được thì chẳng ai khác có thể giải quyết được cả. Thứ hai nữa là cuộc đời dạy cho tôi đừng có ảo tưởng về thế giới xung quanh. Con người lúc nào cũng có hi vọng, nhưng phải gắng sống với hoàn cảnh và đừng hi vọng hão huyền. Thứ ba nữa là đừng bao giờ làm kẻ trốn chạy, hãy kiên định với những gì bạn muốn. Cái mà sẽ giúp bạn đứng vững chính là sự gắn bó với bản thân và lòng trung thành với những gì bạn muốn làm và những gì bạn cảm thấy bắt buộc phải làm. Tôi không biện minh cho các tính cách vừa kể ngoại trừ một chút ít hoài nghi, có lẽ là tố chất mà nhà khoa học cần phải có, nhưng tôi thấy cần phải nói đến một trong số những yếu tố đã tạo ra con người tôi ngày hôm nay.
Ivan Berend: Điều xuyên suốt trong hồi ký của ông là sự kiên định với hệ tư tưởng chính trị, xã hội, và đảng cộng sản Anh[6]. Tất nhiên tôi hoàn toàn hiểu, và ông cũng vừa giải thích tại sao lại theo cánh tả. Nhưng câu hỏi của tôi, cũng như nhiều ý kiến trong các bài giới thiệu và phê bình sách, là tại sao ông trung thành lâu đến như vậy. Ví dụ như trích lời của Tony Judt[7], mà theo tôi là lời lẽ nặng nhất trong các bài bình luận hồi ký của ông, rằng "Hobsbawm không chịu đối diện với quỉ dữ và gọi đích danh. Eirc Hobsbawm là sử gia thiên tài nhất của thời đại, nhưng không hiểu sao ông ta lại có thể ngơi nghỉ và không hề gặp khó dễ khi nhắm mắt làm ngơ cho các thế lực khủng bố và nỗi nhục của thời đại". Câu trả lời của ông ra sao? Và tôi cũng muốn thêm một đoạn câu hỏi nữa, là ông trả lời ra sao về những gì đã xảy ra trong khoảng thời gian 1956, 1968. Lúc đó ông trở thành cánh hữu bên trong đảng cộng sản, theo hệ phái tên là cộng sản châu Âu (Eurocommunist), như ông viết trong hồi ký. Nhưng vấn đề là ông vẫn tiếp tục theo đảng cộng sản, vậy ông giải thích thế nào đây. Với tôi thì tôi thử tìm câu trả lời theo trải nghiệm của tôi, có thể đúng có thể sai, là ông từng tin là Công giáo La Mã thiếu nhân tính và tồi tệ trong giai đoạn đầu của nó, và chủ nghĩa tư bản cũng ác độc trong thời kỳ đầu. Nhưng mọi thứ đã thay đổi. Có lẽ chủ nghĩa cộng sản cũng sẽ thay đổi?
Trước hết, cần phải nói là trong đời tôi không hề dâng hiến hết cho đảng cộng sản Anh. Tôi là đảng viên, tôi ủng hộ đảng. Nhưng thực tế mà nói, cuộc đời tôi đã lệ thuộc vào cuộc cách mạng thế giới từ khi tôi còn bé, gắn liền với cái chính nghĩa của công cuộc giải phóng loài người, bằng cách này hay cách khác, trên thế giới hơn là ở Anh. Khi đó không ai nghĩ là cách mạng có thể nổ ra ở Anh cả. Ngay cả trong những ngày tháng nguy cấp nhất cũng không ai nghĩ như vậy, mặc dù theo tôi thì một số thanh niên hồi 1968 có thể nghĩ đến chuyện như vậy. Chúng tôi thì chưa bao giờ. Chúng tôi nhìn nước Anh như một phần của thế giới, có lẽ vì nó từng là đế quốc và cũng là một cường quốc, có vai trò cần giữ, nhưng cái chính yếu vẫn là thế giới.
Xét lại
Điều đó có liên quan tới câu hỏi về năm 1956, khi mà Khrushchev công khai lên án Stalin. It ra không thể phủ nhận một số sự kiện kinh khủng, kể cả đối với những người muốn phủ nhận. Trước 1945 thì không có vấn đề gì, chưa có ai nhắc gì đến việc loại trừ phần còn lại của thế giới mà họ gọi là quỉ dữ, vì mối họa lớn nhất vẫn là Đức quốc xã. Để chống lại thì không chỉ đối với người cộng sản, Liên Xô là lực lượng quan trọng. Ngay cả những người không cộng sản cũng nghĩ là nếu thiếu Liên Xô thì không để đánh bại Hitler được. Điều đó là sự thật. Và kéo theo, những gì Stalin đã làm, dù quí vị có không thích đi chăng nữa, là cái giá phải trả. Quí vị có thể còn nhớ quyển tiểu thuyết nổi tiếng có tên là Enigma, do nhà báo người Anh Robert Harris, viết về trung tâm giải mã trong Đệ nhị thế chiến. Chính phủ Anh có biết về chuyện Liên Xô thảm sát hàng ngàn sĩ quan Ba Lan ở Katyn[8], chi tiết mà Nga luôn phủ nhận. Trong truyện có một nhân viên người Ba Lan làm việc trong trung tâm không thể chấp nhận nổi lối hành xử như vậy và nói "không thể nào tha thứ nổi, chính phủ Anh không được phép im lặng lấy cớ là lợi ích của cuộc chiến hay gì khác". Đây chính là điểm mấu chốt của cả quyển truyện. Chính phủ Anh đã im lặng. Họ biết về điều đó, nhưng chiến thắng Hitler quan trọng hơn là chỉ trích Stalin.
Đó là tình hình trước năm 1945, không thấy xuất hiện những lập luận của phe tự do. Năm 1956 mới là một trải nghiệm thật kinh hoàng, đặc biệt là với phe tả ở phương Tây, nhưng không phải ở đâu cũng như vậy. Ví dụ như với những người bạn Ấn Độ của tôi, năm 1956 chả có nghĩa lý gì cho lắm. Chuyện quan trọng đối với họ không phải là những gì xảy ra ở Liên Xô, theo như trí nhớ của tôi từ những cuộc nói chuyện với họ, vì họ vẫn đang còn so sánh nuớc mình với Tajikistan, hay các nước cộng hòa trung Á của Liên Xô mà thôi. Nói có vẻ kịch tính, nhưng thực sự đúng là thời bấy giờ họ chỉ quan tâm đến thế, hơn là những nước lớn như chúng ta đang làm gì. Giai đoạn đó các nước như Ấn Độ chịu ảnh hưởng mạnh từ sự chia rẽ giữa Nga và Trung Quốc. Ấn Độ bị chia thành hai phe, thiểu số theo Liên Xô, còn đa số thì trung thành với Stalin, với di sản của Stalin, và với Mao Trạch Đông, cùng với lực lượng gọi là đảng cộng sản Mác-xít. Quí vị nghĩ thử xem, nếu quí vị là người cộng sản Ấn Độ thì quí vị có tự nhiên lên án tất cả những gì hằng tin tưởng hay không? Họ không làm như vậy, chuyện đó không có liên quan, ít nhất là theo cách hiểu như ở phương Tây.
Ảnh hưởng
Bây giờ nhìn sang châu Mỹ La Tinh, nơi tôi từng có dịp đến hồi đầu thập niên 1960, mọi chuyện cũng tương tự. Năm 1956 đối với họ là những quyết định chính trị bên trong nội bộ châu lục. Với họ, Liên Xô, chứ không phải Stalin, đại diện cho đảng cộng sản Mátxcơva, mà thật kinh ngạc, đối với họ còn quá ôn hòa. Tất cả đều muốn vượt lên, từ Fidel Castro, cho tới phe Mao-ít. Đó là vấn đề chung của năm 1956 cho Brazil và Argentina. Còn Nam Phi, thì vấn đề lại càng ít liên quan hơn nữa. Liên Xô, bất kể chuyện gì diễn ra bên trong, là nước giúp họ kháng chiến, cho tiền, vũ khí để chống lại chế độ Apartheid. Bây giờ vẫn vậy, ví dụ như người tôi từng biết là Joe Slovo, nhân vật lãnh đạo cuộc kháng chiến, đến tận cuối đời vẫn chính thức tuyên bố là một Stalinist triệt để nhất. Không phải vì ông ta không lên án vụ thảm sát và những vấn đề khác, mà chỉ đơn giản là ông ta muốn nói tới cái ý nghĩa của hệ tư tưởng Stalin cho công cuộc đấu tranh đòi tự do ở Nam Phi.
Gần hơn là Tây Ban Nha, năm 1956 là điểm khởi đầu của một phong trào lật đổ Franco, ngày càng tăng tốc trong thập niên 1960, dưới sự lãnh đạo đa phần là của đảng cộng sản, mà nhiều đảng viên đến hôm nay vẫn còn chính thức ủng hộ Mátxcơva. Tất cả mọi người đều tham gia phong trào, kể cả sinh viên nữa. Tại sao? Vì họ không quan tâm cho lắm đến những gì Stalin làm ở Ukraina, những chuyện kinh khủng, mà họ quan tâm hơn tới cuộc chiến ở Tây Ban Nha. Vấn đề mà những người như Tony Judt nêu ra chỉ đúng với một phần nào đó của thế giới trong một quãng thời gian nào đó, và tôi hoàn toàn đồng ý, nếu xét trong một khoảnh khắc đặc biệt nhỏ nào đó. Ngay bên trong các đảng cộng sản phương Tây, sau đó một hai năm, đa số đều chuyển sang một đường lối ôn hòa và dân chủ xã hội hơn, gọi là Eurocommunism
Eurocommunism
Có những người không thích một nước Liên Xô chống Stalin, có những đảng cộng sản thì lại lên án chuyện Liên Xô đem quân vào Tiệp Khắc, và cũng có những người bỏ đảng không lý do, ngay sau những thảm kịch của năm 56. Tôi cũng nằm giữa tình hình đó, và là một phần của phong trào gọi là cộng sản châu Âu. Tôi có nên bỏ đảng như rất nhiều người từng làm hay không? Nhưng không phải ai cũng bỏ đảng, và tôi cũng có lúc nghĩ như vậy. Thực ra thì đảng cộng sản Anh không quan trọng lắm, và cũng đáng buồn phải nói như vậy, vì bây giờ đảng không còn tồn tại nữa, mà tôi thì lại không muốn đứt quan hệ với phần còn lại của phong trào cộng sản trên thế giới, vốn đại diện cho một thứ khác, một tình hình khác. Nếu nói về quyển hồi ký của tôi thì Ivan Berend phần nào đúng, chúng tôi đều mong sẽ có thay đổi trong tư tưởng. Ví dụ như Isaac Deutscher, một người Trotskyite, từng hi vọng, từng cho rằng khi đã ổn định thì có thể xây dựng một chủ nghĩa cộng sản văn minh hơn. Với những đảng viên đảng cộng sản Xô Viết, chắc chắn cũng có một số người tin như vậy. Tôi còn thấy nhiều người trong các đảng lấy tên là Nhân dân cũng tin như vậy. Tôi nghĩ họ đã nhầm, nhưng không nhất thiết sẽ kéo theo sự phủ nhận lòng tin. Đó là các yếu tố cá nhân. Những những lý tưởng mà những người trong một thế hệ nào đó sẽ rất khó rời bỏ, vì nó là một phần của đời bạn. Có hai vấn đề mà tôi nhắc đến trong hồi ký, thứ nhất, quí vị có thể coi như là tôi căm thù cái ý nghĩ sẽ trở thành một cựu cộng sản vì quá nhiều cựu cộng sản hành xử theo cái cách mà theo tôi là khi thấy Chúa thất bại thì biến ông ta thành Satan, trong khi đây không phải là Satan. Còn lại là chuyện mà tôi chỉ muốn nói qua, không thanh minh, rằng đó là niềm tự hào riêng. Tôi tự nói với mình, đụ má tụi nó (fuck them). Nếu tôi sớm bỏ đảng cộng sản thì đã thăng tiến nhanh hơn trong nghề nghiệp. Địt mẹ chúng nó (Fuck them).
Ivan Berend: Một trong số các bài học rất quan trọng từ quyển sách của ông là sự phân chia rạch ròi giữa cánh tả và cánh hữu. Hannah Arendt cho rằng toàn trị cánh tả hay cánh hữu thì cũng cùng nguồn gốc, nhưng ông lại nhìn hoàn toàn khác, một cách nhìn mà theo tôi rất thuyết phục. Vậy tại sao tổng hợp hóa toàn trị lại sai?
Vấn đề trọng tâm theo tôi là trong những năm đầu thập niên 1940, chủ nghĩa tư bản tự do và chủ nghĩa cộng sản cùng có chính nghĩa khi lập đồng minh chống Hitler và phát xít. Bây giờ trong sách vở thì lại đầy những ý kiến cho rằng chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa cộng sản chính xác là vận động chống lại nhau. Tại sao khi đến một trạng thái nào đó thì cả hai lại cùng có chính nghĩa? Trước hết, đó là vì khi mỗi bên thử bắt tay với phát xít thì đều đi đến kết luận là không thể được, và đều thấy đó là mối nguy. Đó là vì cả tư bản tự do lẫn phe xã hội như dân chủ xã hội, cộng sản, vô chính phủ, đều có cùng một xuất phát điểm, đó là chủ nghĩa phổ biến (universalism) thời Khai sáng, cũng như chủ nghĩa dân tộc, lòng tin vào khả năng cải tạo thế giới, và truyền thống đấu tranh. Quí vị có thể kể đến cuộc cách mạng Anh, Mỹ, nhưng cũng có thể nói đến điển hình là cuộc cách mạng Pháp.
Khai sáng
Một chuyện rất đáng chú ý là khi Mussolini viết phần giải nghĩa cho từ khóa Phát xít vào bách khoa toàn thư tiếng Ý - mà theo tôi đa phần là do cố vấn triết học của ông là Gentile soạn thảo, một người giỏi - đã nói rõ đó là tư tưởng chống lại cuộc cách mạng Pháp. Nói đến chủ nghĩa phổ biến thì nó là một con đường hoặc nghị trình cho tất cả mọi người, không giống phát xít, cũng không giống chủ nghĩa dân tộc, lại càng không giống chủ nghĩa tôn giáo tuyện đối (fundamentalism) mà một số nhóm người vẫn theo đuổi. Lý thuyết tôn giáo tuyệt đối có thể cho phép người ta theo tôn giáo nào cũng đưoơc, từ Tin lành cho tới Hồi giáo, nhưng trên thực tế, những người theo tôn giáo tuyệt đối không nói như vậy, cho nên tôi xếp như vậy. Tôi tin rằng mặt bằng chung mà chúng ta cùng đứng, và cũng chính là chỗ sụp đổ và tiêu vong của phe tả tuyền thống cùng nghị trình của họ, cũng là cơ sở chung duy nhất còn lại, là những hi vọng từ thời Khai sáng hồi thế kỷ 18. Có một vấn đề mà thời đó không tính đến, là phụ nữ, và cũng chính là điểm yếu chính trong lý luận. Tư tưởng Khai sáng OK trong vấn đề nô lệ, nhưng lại không chịu chấp nhận, ít nhất là trong thực hành, quyền bình đẳng của phụ nữ, nhóm chiếm một nửa hay hơn một nửa loài người trên trái đất.
Cuộc chiến tranh lạnh đã khiến người ta quên đi những điểm chung đó, và hai bên cố hết sức dựng lên những khác biệt cơ bản về cách hiểu chữ "tự do". Chủ nghĩa tự do gắn mình với tự do hoàn toàn trong kinh tế thị trường, cũng như một số hệ thống riêng về bầu cử, và phân biệt mình với toàn trị. Đúng là một phần của phe tả trở thành độc tài, độc đoán và những thể chế kiểu như vậy, nhưng vẫn còn khác biệt rất cơ bản. Vấn đề rất rõ ràng khi xét đến thái độ của các phong trào này đối với trí thức và ngược lại. Cho phép tôi trích một đoạn trong sách. "Vì phương pháp luận nhân quả (rational thinking) về xã hội bắt nguồn từ thời Khai sáng ở châu Âu, trong khi chính trị phe tả không ngừng phê phán, giới trí thức dễ theo chiều hướng đồng thuận với các giá trị như tự do, bình đẳng và nhóm hội". Ví dụ ngay như ông bạn già của tôi Isaiah Berlin, người rõ ràng là mang bản sắc Do Thái, điều khiến anh ta bảo vệ hoặc ít nhất cố gắng tìm hiểu cuộc khủng hoảng thời Khai sáng, nhận thấy không thể ứng xử như một người ủng hộ tự do theo nghĩa của thời đó, chỉ vì anh ta là trí thức. Tôi chỉ xin nói thêm một điểm trong phần trả lời câu hỏi này, để tỏ lòng ngưỡng mộ một người có tên là Simon Leys, bút danh của một chuyên gia chuyên bóc trần các thần thoại về chủ nghĩa Mao, từng nói: "Tất cả trí thức chúng ta ai cũng biết một ai đó từng là người cộng sản rồi sau đó từ bỏ lý tưởng, nhưng đã có ai từng bao giờ quen biết một người cựu phát xít chưa?". Sự thật là bất kể sau cuộc chiến họ có thay đổi tư duy hay không, hầu như không có bao nhiêu người như vậy.
Ivan Berend: Có thể nói ông là một người châu Âu, pha trộn giữa Anh, Đức và Áo. Thế nhưng ông còn toàn cầu hơn vậy, là người có hiểu biết không chỉ về châu Âu mà cả Thế giới thứ ba, đặc biệt là châu Mỹ Latinh. Sách của ông rất nổi tiếng ở Brazil và nhiều nước châu Á. Đâu là mối quan hệ học thuật và cả cá nhân với Thế giới thứ ba?
Nói một cách nào đó thì tôi có dòng dõi từ cộng đồng Do Thái trung Âu. Chúng tôi là những nhóm lưu vong, có những đặc tính của cộng đồng, và như tôi thì rất thông cảm những cộng đồng giống như vậy, như người Armenia và nhiều nhóm nhỏ khác. Nhưng tôi cũng thừa hưởng di sản từ sự pha trộn đa dân tộc, đa văn hóa, lịch sử trộn lẫn và các vùng đất không bình thường như đế quốc Hapsburg. Những sự pha trộn kéo dài từ trung tâm tri thức phương Tây sang nơi mà người Hapsburg từng gọi là biên giới với châu Á. Tôi còn thừa hưởng một thứ di sản nữa mà tôi không hiểu từ đâu tới, chỉ biết rất mạnh, có thể là từ những năm tháng đại học và tình bạn với các đồng môn người Ấn Độ, đó là thái độ chống đế quốc, mà quí vị cũng có thể gọi là thái độ của Thế giới thứ ba.
Phương Tây
Những sự pha trộn đó có lẽ đã tạo ra cho tôi hai nguyên tắc, thứ nhất là luôn nói về thế giới, chứ không phải một phần đặc biệt nào, Bắc Mỹ, Tây Âu hay văn minh phương Tây. Lịch sử thế giới có liên quan tới nhau, và chúng ta là các thành phần khác nhau của chung một loài người. Trong phương pháp luận tôi luôn cố gắng không theo xu hướng lấy châu Âu làm trung tâm (eurocentric), và có lẽ vì vậy mà các nước thuộc Thế giới thứ ba cảm thấy gần gũi hơn với sách của tôi hơn. Cùng lúc tôi cũng phải nói rằng tôi không thể thoát khỏi cái gốc trung Âu của tôi hay thoát khỏi văn minh phương Tây theo một cách hiểu tổng quát nào đó. Trong con người tôi là một hỗn hợp của những gì còn lại từ nền văn minh của thế kỷ 19. Những người thuộc thế hệ của tôi không cần nghe giải thích khi vào thăm bảo tàng nghệ thuật, xem Actheon và Diana là ai. Chúng tôi lớn lên bằng các truyện thần thoại Hi Lạp và La Mã, cho nên khi nhắc tới Titian hay các tranh vẽ kiểu như vậy tôi không cần phải mở sách hướng dẫn ra đọc xem nó là cái gì. Tương tự như vậy với nước Anh, tôi không cần nhờ người giải thích xem Kinh thánh nói gì, vì phiên bản Kinh thánh mà Thánh James biên soạn là cái mà chúng tôi từng phải đọc, phải biết, kèm theo là vô số các trích dẫn. Nói một cách nào đó, các tuồng tích, mà có người gọi là văn hóa, đến với thế hệ chúng tôi rất tự nhiên. Nhưng bây giờ là một thế hệ hoàn toàn khác, các bạn trẻ không còn nghĩ như vậy nữa. Đó là một chuyện, ngoài ra tôi còn thấy thế hệ trẻ có thể tìm đọc những gì mà thế hệ của tôi viết ra, để lại, ví dụ như các tác phẩm của Lenin, thể hiện những gì mà thời của chúng tôi được dạy dỗ. Tất nhiên thời đó chỉ có một số ít người được hưởng nền giáo dục cao, ví dụ như khi tôi còn trẻ, cả nước Anh chỉ có 50.000 sinh viên mà thôi. Rõ ràng là chúng tôi bị giới hạn hơn quí vị hôm nay. Và nhiều lúc rất khó cho những người như tôi nghĩ rằng mình đang viết không phải cho người đọc như ngày trước, vì người ta thừa hưởng một cuộc cách mạng giáo dục, và rất khó tập trung chỉ riêng vào một lãnh vực nào đó như xưa.
Thường dân
Nguyên tắc thứ hai mà tôi theo đuổi, đó là lịch sử, thế giới, chính trị, tất cả là về những con người bình thường, chứ không phải những con người đặc biệt, hay những con người kỳ vọng trở thành đặc biệt qua những tình huống đặc biệt. Tôi đã cố viết rất nhiều trong phần đầu quyển sách, rằng ngày nay người ta không còn biết nhau như hàng xóm láng giềng ngày xưa. Con người không có gì đặc biệt trừ khi bạn cảm thấy yêu người ta, đó là vấn đề chính. Quí vị có thể gọi phương pháp sử của tôi là anti-elitist, phản thượng tầng kiến trúc, vì tôi cố gắng hết mức trong công việc, không chỉ công việc viết những quyển sách dày cộm mà nhiều việc khác nữa, là viết về con người, về vai trò của họ trong lịch sử. Tôi còn nhớ có thời đọc báo New Yorker, có một cây bút bình luận tên là Joseph Mitchell hay viết những bài rất hay, nhưng sau đó lại không thấy xuất hiện nữa. Tôi nhớ có một lần anh ta nói không có cái gọi là những con người nhỏ nhoi, vì họ cũng bề thế như chính quí vị hay tôi đây. Nói một cách khác, tôi luôn tâm niệm rằng thế giới không phải được tạo thành để cho những người như tôi, hay những người đặc biệt nào đó, cả theo nghĩa tốt lẫn xấu, mà cho những người mà chúng ta không trông mong gì là họ sẽ làm gì nhiều trong cuộc sống, những con người bình thường.
Quan điểm đó cũng kéo theo một thái độ chính trị thuộc về cánh tả rồi, vì trong quá khứ chỉ có cánh tả quan tâm đến những người bình thường, và điều đó cũng kéo theo nhiều vấn đề. Thế kỷ 20 là thế giới mà trong đó xã hội ngày càng chịu nhiều chi phối từ những người làm vườn bình thường, cả đàn ông lẫn đàn bà. Thế nhưng ngày nay thế giới vẫn tiếp tục vận hành như trong quá khứ, không phải do những người bình thường đó, mà là trong tay giới lãnh đạo (elite) hoặc nói một cách khác là hệ thống chính trị (hierarchy). Và người ta vẫn chưa biết làm cách nào để vận hành một thế giới chịu ảnh hưởng của những người đàn ông và đàn bà bình thường. Nhưng đó lại là một cuộc tranh luận vượt ra ngoài buổi nói chuyện này.
----------------------------------------------------
[1] Xem thêm sơ lược về tiểu sử và công trình nghiên cứu ở http://vi.wikipedia.org/Eric_Hobsbawm
[2] Bản điện tử đầy đủ bằng tiếng Anh với phần giới thiệu và câu hỏi từ 200 thính giả có ở địa chỉ http://www.international.ucla.edu/article.asp?parentid=7315
[3] Hobsbawm, Eric J 2003, Interesting Times: A Twentieth Century Life, Knopf.
[4] Hobsbawm thường gọi mình là “unrepentant communist”, cũng trở thành biệt hiệu của ông trên báo chí tiếng Anh
[5] Buổi giới thiệu sách được tổ chức năm 2004
[6] Thành lập từ năm 1920 sau Quốc tế ba, nhưng cho đến 1991 thì giải thể sau sự kiện Đông Âu tan rã.
[7] Giáo sư sử học Anh, có quan điểm chống Israel
[8] Tổng thống Nga Boris Yelsin từng xác nhận có chuyện như vậy nhưng giới sử gia Nga hầu như không nhắc tới, hiện mới có bộ phim về Katyn do đạo diễn Ba Lan từng nhận Oscar, Andrzej Wajda dàn dựng.